POST-MODERNİZM VƏ PLYURALİZM. “PLYURALİZM” ANLAYIŞINDA NƏYİ UNUTMUŞUQ

 Bu yazıda çağdaş Azərbaycan sənət düşüncəsi üçün gərəkli ola biləcək bəzi düşüncələri bölüşmək istərdim. Bu düşüncələrin çoxu “Post-modernizm” deyilən və yeni nəsl yazarlarının arasında populyar olan olayla bağlıdır. Post-modernizm Batı düşüncəsinin məhsuludur, bəziləri onu XIX yüzilin ikinci yarısına, bəzilərisə XX yüzilin ikinci yarısına aid edirlər. Ancaq hər iki halda Post-modernizmin bir kökü var, çox vaxt onu bəlirtələməyi unudurlar. Batıda həmin kök XIX yüzilin ikinci yarısında da vardı, XX yüzildə də. Biz Demokratiyanın sevimli sözü və faktı olan plyuralizmi deyirik. Post-modernizm məhz plyuralizmin sonucudur, elə sonucudur ki, plyuralizm olub gəlişən yerdə qaçılmaz olaraq ortaya çıxmalı olur.

E-mənbə: http://almaqezeti.com/?mod=view&id=2328

Çevirən: Güntay Gəncalp

Postmodern olmaq, əslində modern qalmaqdan başqa bir şey deyildir. Daha doğrusu, postmodern modernitəni gücləndirmişdir, zəiflətməmişdir
  
   Modernitə “modern” özəllik, bir növ “modern” təcrübə və “modern” dönəmdən ibarətdir. Modernitə ideyası yenilikçilikdən və “indiki zamanın” keçmiş zamanla hesablaşıb, bəlli olmayan gələcəyə doğru yönəlişindən yoğrulmuşdur. Daha geniş anlamı ilə modernitə ideyası yenilik, ixtira, girişimçilik, yaradıcılıq, öncüllük, irəliləyiş, qalxınma, zövq və səliqə

Son illərin ən səs-küylü romanı...

Tərcümə edəni: Cavanşir Yusifli

   On səkkizinci əsrdə Fransada dahi və mənfur insanlarla bol olan bu dövrün ən dahi və ən mənfur fiqurları cərgəsinə daxil olan bir insan yaşayırdı. Söhbət elə onun haqqında olacaq. Onun adı Jan-Batist Qrenuy idi, bu ad de Sad, Sən-Jüst, Fuşe, Bonapart və s. bu kimi digər dahi yırtıcılardan fərqli olaraq indi büsbütün unudulubsa da, bu, təkcə ona görə baş verməyib ki, Qrenuy bu zülmət sakinlərindən təşəxxüs və təkəbbürdə, əxlaqsızlıqda, bir sözlə allahsızlıqda geridə qalırdı, ona görə ki, onun dahiliyi və şöhrət düşgünlüyü tarixdə iz qoymayan sahələrdən biri olan ətriyyat səltənəti ilə məhdudlaşırdı.

(Lit.az saytının təqdimatında )

Mən görürdüm ki, onun qarşısında mənim «yox» um dayanıb, məni itirmək qorxusu, yaddaşdakı, belə anlarda səslənən kəskin sözlər onu sıxır – zira biz hamımız bundan keçirik və  indiyə qədər heç kim yara və çapıqlardan can qurtara bilməyib.
  Budur, nəhayət, onun gözləri parıldadı. Mən anladım ki, o, bütün bu əngəllərin öhdəsindən gəlməyi bacardı.
  Onda mən, əlimi onun əlindən çəkərək stəkanı götürdüm və stolun lap kənarına qoydum.
  -Düşəcək, - o xəbərdarlıq etdi.

Bir neçə saat dalbadal biz gah qarda, gah yolda gəzdik, adını heç vaxt bilməyəcəyim balaca şəhərcikdə qəhvə içdik. Orada, meydanda qəribə varlığın-yarıilan, yarıgöyərçin - heykəli ilə bəzədilmiş fəvvarə vardı.
 O, bu abidəni görəndə gülümsədi:
 - Əlamətdir. Kişi və qadın başlanğıcı birləşdirilib.
 - Mən əvvəllər heç vaxt sənin dünən dediklərin barədə fikirləşməmişdim, - mən etiraf elədim. – Baxmayaraq ki, bu tamamilə məntiqəuyğundur.
 - «Və Allah insanı özü kimi yaratdı, İlahi obraza uyğun yaratdı: kişi və qadını yaratdı», - o, Müqəddəs Kitabdan bir ayəni səsləndirdi. – Çünki bu onun özü kimi və özünəbənzər idi - kişi və qadın.

...Tanrının onlara yenidən bərəkət əta edəcəyi və insanın öz alın təriylə gündəlik ruzisini qazanmasına imkan verəcəyi ümidilə çöllər özlərini yenidən onun öhdəsinə buraxırlar.
  - Salam, – o, qocaya deyir.
  - Salam.
  - Bu şəhərciyin adı nədir?
  - San-Martin de Unks. 

Tərcümə: Aygün Aslanlı 

Ön söz

   İspaniyalı bir missioner adada üç astek kahininə rast gəldi. Keşiş onlardan soruşdu:
  -Siz necə dua edirsiniz?
  -Biz bircə dua bilirik, - baş kahin cavab verdi - O da budur: «İlahi, səndə üç ruh birləşib, biz də üç nəfərik. Bizi əfv elə».
  - Pis dua deyil, - missioner dedi.
  - Ancaq Allahın eşitmək istədiyi bir az başqa cürdür.Gəlin, mən sizə başqa dua öyrədim - bundan çox-çox yaxşısını.
   Sonra onlara katolik duasını öyrətdi və Tanrı sözünü yaymaq üçün yoluna davam etdi.

Ролан Барт - семиолог, литературовед

Предисловие

I. Мифологии[2]

• Литература и Мину Друэ[3]

• Мозг Эйнштейна[9]

• Бедняк и пролетарий[11]

Составители и научные редакторы
А.А. Грицанов, М.А. Можейко

Втупительное слово ПРЕДИСЛОВИЕ

• "АВС"- АRТ- художественное направление в модернизме (см. Модернизм), конституированное в контексте авангарда "новой волны" (см. "Новой волны" авангард), основой эстетической программы которого является понимание художественного творчества как манипулирования с сериями однотипных (или одинаковых) модулей, а художественного произведения - как продукта пространственной конфигурации расположения данных модулей друг относительно друга

Культурология XX век энциклопедия

Главный редактор С.Я. Левит

Благодарим Янко Славу
за сканирование текста

Втупительное слово

• От редакционной коллегии

Э. Лич. Культура и коммуникация.
Логика взаимосвязи символов.

Благодарим Янко Славу
за сканирование текста

ВВЕДЕНИЕ

1. ЭМПИРИКИ И РАЦИОНАЛИСТЫ: ЭКОНОМИЧЕСКИЕ СДЕЛКИ И
АКТЫ КОММУНИКАЦИИ

2. ПРОБЛЕМЫ ТЕРМИНОЛОГИИ

3. ОБЪЕКТЫ, СЕНСОРНЫЕ ОБРАЗЫ, ПОНЯТИЯ

4. СИГНАЛЫ И ИНДЕКСЫ

МИШЕЛЬ ФУКО И ЕГО КНИГА «СЛОВА И ВЕЩИ»

В современную эпоху научное познание быстро подвергается значительным изменениям: меняется роль науки в общественной жизни, меняются те формы и методы, посредством которых она осмысливает природу и общество, меняются взаимоотношения науки с другими формами общественного сознания. Бурные революционные сдвиги в общественном бытии поставили перед общественным сознанием ряд новых проблем или потребовали переосмысления проблем традиционных: о смысле" человеческой жизни, о связи индивидуальной человеческой судьбы с социальной историей, о роли и месте человека во вселенной, наконец, о самой возможности, границах и критериях познания природной и социальной действительности».

Postmodernizmin yeganə dərmanı - sağalmaz romantizm xəstəliyi

Postmodernizm haqqında söhbətlər zamanı bir çox hallarda İslam və Üçüncü Dünya ölkələri hesaba alınmır. Fukonun nəzəriyyəsi bu ölkələrin niyə tarixdən çıxarıldığını izah etməyə qadir deyil.
Üçüncü Dünyanın baxış bucağından postmodernizm necə görünür? Musiqidən başlayaq…

Kavali- Hindistanda, Pakistanda və Banqladeşdə geniş yayılmış sufi mənşəli mərasim musiqisidir. O, son dərəcə ritmikdir, ənənəvi barabanların və kastanyetlərin akkomponamenti altında Allahın, Peyğəmbərin, dördüncü imam Əlinin, Sufi mürşidlərinin şəninə çalınır.

         Vladimir Georgiyeviç SOROKİN       
        1955-ci ildə Moskvanın Bıkovo qəsəbəsində doğulub. Neft və Qaz İnstitutunu bitirsə də, ixtisası üzrə heç vaxt işləməyib. Texniki kitabların bədii tərtibatı ilə məşğul olub. Nasir, opera librettoları müəllifi, kinodramaturq, dizayner və rəssam kimi fəaliyyət göstərib. İlk kitabı 1985-ci ildə Parisdə nəşr olunub, Almaniya Mədəniyyət Nazirliyinin mükafatını qazanıb. Rusiyada ilk  əsəri 1990-cı ildə (”Düşbərə” pyesi), ilk kitabı isə 1992-ci ildə çapdan çıxıb.

Boş dərs   (hekayə)

Çernış uğunaraq qaçan Geraya so­yun­ma otağının kandarında çatdı, yaxa­sından ya­pışıb onu geri dartdı:

  
Pəncərənin arxasında yanan göy fənərin işığından palata, demək olar ki, işıqlı idi. İşıq əcaib göy və rəngsiz idi. Və əgər çarpayıdan sağa əyiləndə görünən ay olmasaydı, çox vahiməli mənzərə alınardı. Yuxarıdan konusvari düşən ay işığı cansız parıltını zəiflədir, onu sirli və mülayim edirdi. Ancaq mən sağ tərəfə sallananda, iki dəmir ayaq ani yuxarı qalxır və sonra zərblə döşəməyə dəyirdilər. Həticədə çarpayıların iki sırası arasındakı göy işıq zolağını qəribə şəkildə tamamlayan tutqun səs yaranırdı. - Bəsdir, - Qoltuqağacı dedi və göyümtül yumruğunu mənə göstərdi, - eşidilmir. Mən dinləməyə başladım.
- Ölü şəhərdən xəbəriniz var? - Gombul soruşdu. Hamı susurdu. - Deməli belə, bir kişi iki aylığa ezamiyyətə gedir. Evinə qayıdanda birdən görür ki, ətrafdakı bütün adamlar ölüdür.

Ağalar Məmmədov (fəl.e.n)

Martin  Haydegger (1889-1976) XX əsrdə ən çox kitabı çap olunmuş müəllifdir. Onun özünün 1973-cü ildə hazırladığı siyahıda kitablarının sayı yüz cild göstərilmişdir. Bu təqribən otuz min səhifə deməkdir. Onun fəal yaradıcılıq dövrü nə az, nə çox altmış ilə (1912-1970) yaxındır.
      Bu məqalədə alman mütəfəkkiri Haydeggerin fəlsəfi konsepsiyası yox, onun əsasən kitab anlayışı ilə əlaqədar görüşlərinə toxunulacaq, o cümlədən onun necə oxumasından, mütaliədə əsasən kimlərə üstünlük verməsindən, necə kitablar yazmasından, kitablarının necə olmağını istəməsindən, bunlardan əlavə dilindən, üslubundan və.s. söz açılacaqdır.

"Alatoran"ın teqdimatında

Tambura girən polis gözucu Tanya və Maşanı süzüb, baxışlarını küncə yönəltdi və heyrət dolu nəzərləri orada oturmuş qarıya ilişib qaldı.
Qarının həqiqətən də əcayib görünüşü vardı. Yeməkxanalarda satılan üçgünlük yuxa kimi bürüşük, monqolsayağı tabaq sifətinə görə ona hər hansı yaş vermək imkansızdı və bunun səbəbi heç də qadının gözlərinin dəri lentlər, biser düzülü saplar altında gizlənməsindən qaynaqlanmırdı. Havanın istiliyinə rəğmən, qarı başına xəz papaq qoymuşdu, papağın üstü dəridən üç enli zolaqla bəzənmişdi, alnını və boyun qismini örtən, qarının üzünə, çiyinlərinə və sinəsinə qədər düşən bu dəri zolaqların birindən insan fiqurları, qavalcıqlar və toqqalar asılmışdı.

Ruscadan çevirən: Azad Yaşar

(Hekayə) 

Geniş bulvar və onun cinahları boyu görünən evlər ahıl yaşlarında demokratik baxışlar yolunu seçmiş qoca bolşevikin alt çənəsinə bənzəyirdi.
Buradakı ən köhnə binalar Stalin dönəmindən qalma idi - bunlar uzun illər tənbəki çəkməkdən saralmış ağıl dişləri kimi başqalarından seçilirdilər. Nə qədər nəhəng olsalar da, bu binalar ölgün və amanabənd görünürdülər, sanki içərilərindəki sinirlər çoxdan, hələ keyləşdirici dolğu qoyulanda çıxarılmışdı.
Əski dönəmə aid binaların söküldüyü hissədə isə kobud protezlər, yəni blok tipli səkkizmərtəbələr gözə dəyirdi. Bir sözlə, gözoxşayan heç nə yox idi.
Bütün bu kədərli fonda yeganə şux ləkə - türklərin ucaltdığı biznes mərkəziydi, o da özünün piramidal biçimi və al qırmızı neon işıqlarıyla təptəzə qan damcılarına boyanmış iri, qızılla qaplanmış köpək dişini xatırladırdı. Göydəki ondörd gecəlik Ay isə, bütün işığı pasiyentin ağzına yönəlsin deyə, xüsusi vəziyyətə gətirilmiş güclü stomatoloji lampa kimi şəhərin üstündəki səmada qərar tutmuşdu.

1- İnsan bimədiklərinin düşmənidir. Biz ara-sıra "postmodernizm" sözcüyünü ağızlardan eşidir, kağızlarda oxuyuruq. Bunda qəbahət yoxdur, buna sevinməliyik. Çağdaş dünyada özünü bütün ədəbiyyat, incəsənət, bilim, və düşüncə sahələrinə sıramış bu terminlə maraqlanmağımız, irələyişimizin yaşıl işığıdır. Amma burda önəmli bir məsələ var: Vaxt olur bilmədiyimiz işə başımızı soxur, anlamadığımız anlayışa qatlaşırıq. Bununla da böyük bir fikri təcrübəni qavramadan onu geyim, yemək və saç modası səviyyəsinə qədər alçaldırıq. Bu turist davranışıdır. Şeir kitablarının ön sözündə, ağız ədəbiyyatı toplularının başlağıcında, adda-budda müsahibələrdə və nəhayət çayxana danışıqlarında söz başına postmodernizmi dimdikləyirik. Sən demə bu sözü vurğulamadan yazıçının avanqard olduğu gerçəkləşmir. Xəstəlik də elə burasındadır. Bizdə postmodernizmə barmaq uzatmaq, çox vaxt onun hərfi anlamından uzağa getmir: postmodern yəni modernizmdən daha sonra, daha yüksək, daha yaxşı və daha avanqard! Biz isə bunların hamısıyıq, köhnə deyilik. Bu iddəa tövlədə yatmış aslanla, inəkdir deyə, cəsarətlə əylənməyə bənzəyir.

Ruscadan çevirən: Səlim BABULLAOĞLU

Şairlik - bu qəribə məşğuliyyət və ya demifologizasiya cəhdi

Mənim dostlarıma və həmkarlarıma danışmaq istədiyim şey öz-özlü-yündə bir qədər də demifologizasiya - yəni şairin və onun "yaradıcı" kimi əhəmiyyətinin demifologizasiyasıdı. Mənə elə gəlir ki, bu cəhdi çox asanlıqla və heç bir vicdan əzabı çəkmədən həyata keçirə bilərəm. Çünki mən özüm də şairəm, həyatım boyu çoxlu kitablar çap etdirmişəm və artıq uzun müddətdir ki, müxtəlif ölkələrə səyahətlər edir, şeirin sirləri ilə bağlı seminarlar keçirirəm. Təbii, şəxsi təcrübəm məni ilk növbədə şairin çağdaş İspaniyadakı vəziyyətindən çıxış etməyə sövq edir. Amma əminəm: deyəcəklərimi bütün şairlərə aid etmək olar.      

Ruscadan çevirən: Firuzə MƏMMƏDLİ

(Oçerk) 

Ümidvaram ki, siz ora Şerlok Holmsı göndərmək fikrinə düşməyəcək-siniz? Suala müraciət olunan adam qımışdı:

      - Ah, yox, əziz mayor. Onun üçün burda sivilizasiyalı dünyada da kifayət qədər iş tapılar. Beləliklə, siz Rikardo Franko dağlarım deyirsiz? Bu olmuşdu...

      - Doqquz yüz səkkizinci ilin payızında. Düzünü desəm, biz çox acınacaqlı bir vəziyyətə düşmüşdük. Sözün əsil mənasında acından ölürdük. Bilirsinizmi, tropik meşələrdə heyvanların və quşların səsini eşidirsən, amma özlərini gör-mürsən. Bu isə xüsusi ov idi. Təəssüf ki, boş idi. Adətən, bu yerlərdə ağlar vəhşi-lərlə qarşılaşmaqdan çəkinirlər. Amma mən heç olmasa, bircəsinə rast gəlmək istərdim. Harda adam varsa, orda qida tapmaq olar.

"Da Vinçinin kodu", yaxud, Den Braunun "Feminist" marşı

Umberto Ekonun "Qızılgülün adı", Patrik Züskindin "Parfümer" romanlarının dərcindən keçən on il ərzində dünya kitab baza-rında heç bir əsər "Da Vinçinin kodu" romanı qədər aciotac yarat-mamışdı. Onun haqqında mübahisələr indi də səngimək bilmir, kimlərsə romanı, ümumiyyətlə, ciddi ədəbiyyat nümunəsi hesab etmir, kimlərsə yeni eranın yaranmaqda olan yeni ədəbiyyatının ilk qaranquşlarından sayır, üçünci qism insanlar isə əsərin hansısa siyasi qüvvələrin (konkret olaraq, yəhudi-mason təşkilatlarının) sifarişiylə yazıldığını vurğulayır. Bundan əlavə, kitab artıq neçə ildir ki, nəinki Amerika, Avropa, postsovet məkanı, hətta bir çox Şərq ölkələrinin kitab bazarında da möhtəşəm satış rekordlarına imza atır ( qəribə faktdır ki, Çin kimi yarımqapalı bir ölkədə də "Da Vinçinin kodu", son iki ildə ən çox satılan xarici ədəbiyyat nümunəsi elan edilib). 
    

 
    hekayə
  
   Oskar Uaylda görə, insan əslində, olduğunun yarısıdır, o biri yarı isə onun olmaq istədiyindən ibarətdir. Əgər belədirsə, 60-70-ci illərin sovet uşaqlarının hamısı o zaman yarıkosmonavt idilər. Mən bunu dəqiq bilirəm, çünki 7-8 yaşlarımda özüm də bu cür yarıkosmonavt idim. Nə qədər təəccüblü olsa da, hələ o vaxt anlayırdım ki, bu, illərlə keçib gedəcək uşaq sayıqlamalarıdır. Eyni zamanda öz-özümə deyirdim: “Bilirəm ki, hamı kosmonavt olmaq istəyir. Amma məndə tamam başqa cürədir. Mən bunu həqiqətən də, gerçəkdən istəyirəm. Əgər o birilərində bu arzu keçib gedəcəksə, olsun! Məndə keçməyəcək”. 
  

Umberto Eko: Müasir yazıçı qəzet səhifələrində həyat və ölüm barədə fikirlərini yürüdə bilmir

Umberto Eko-Italyan alimi, filosof, tarixçi-medievist, semiotika üzrə mütəxəssis, yazıçı. 5 yanvar 1932-ci ildə Alessandriyada (İtaliya) anadan olub. 1954-cü ildə Turin Universitetini bitirib, televiziya sahəsində çalışıb, “Espresso" qəzetinin şərhçisidir. Milan, Florensiya, Turin universitetlərində estetikadan və mədəniyyət nəzəriyyəsindən dərs deyib. Boloniya Universitetinin professorudur. 5 roman ("Qızııgülün adı", "Fuko kəfkiri”, “Ərəfə adası”, “Baudolino”, “Şahzadə Loananın sehirli alovu”), bir sıra elmi-publisistik əsərin  (Məs. “Diplom işini necə yazmalı”) və yüzlərlə elmi məqalənin müəllifidir. Təqdim etdiyimiz müsahibə bir neçə il əvvəl Rusiyanın “Russkiy Teleqraf” qəzetində çap olunmuşdur.

-Deyirlər siz müsahibəni həvəssiz verirsiniz?

- Elədir, xüsusən də, ətrafında 200 adam olanda və o adamların yarısı səninlə eyni vaxtda danışmaq istəyəndə...

"YARIMÇIQ ƏLYAZMA" POSTMODERNİZM VƏ POLİFONİK ROMAN KONSEPSİYALARININ SİNTEZİNDƏ

Kamal Abdullanın "Yarımçıq əlyazma" romanı 2004-cü ilin ədəbi prosesinin məhsuludur. Keçən bu az müddət ərzində ədəbi mü-hitdə romanla bağlı mübahisə və müzakirələr onu ilin romanı kimi qiymətləndirməyə ciddi əsas verir. Müəllif özü romanla bağlı otuz yazı çıxması haqqında məlumat versə də, əsəri "Azərbaycan ədəbiyyatından olay" kimi qiymətləndirən türkiyəli yazar İrfan Ülkünün "Azərbaycanın Umberto Ekosu" adlı internet yazısında qəzetlərdə, ədəbiyyat dərgiləri və İnternet səhifələrində əsərlə bağlı üç yüzdən artıq yazının çap olunması, rus və fransız dillərinə tərcüməsinin işıq üzü görməsi, yaxın zamanda türk dilinə də çevriləcəyi haqqında məlumat verir.

      Azərbaycan ədəbiyyatının, tənqid və ədəbiyyatşünaslığının bir çox tanınmış nümayəndələri - T.Hacıyev, N.cəfərov, Anar, A.Hüseynov, Z.Yaqub, Ə.Cahangir, E.Hüseynbəyli, Ə.R.Xələfli və b. romanla bağlı müəyyən mülahizələr söyləmişlər. Bu fikirlərdə romanın sənət faktı kimi təsdiqi və inkarı ilə bağlı müəyyən polemik mövqe nümayiş etdirilmişdir.