Təsəvvüfün (sufiliyin) təzahürlərindən olan hürifilik çoxdan tədqiq edilir. Buna baxmayaraq hürufiliyin nə qədər müəmmaları açılmamış qalmaqdadır. Bu təriqətin banisi fəzlullah Nəiminin faciəsi belə müəmmalardandır. Onun tarixi taleyi haqqında doğru-dürüst təsəvvürümüz yoxdur. Bu sahədə qaynaqlarda gizli qalan gerçəkləri üzə çıxarmağa, elmə gətirməyə ehtiyac var.
Bu araşdırma həmin ehtiyacı ödəmək üçün qələmə alınıb. Osmanlı imperiyası tarixindən əxz edilən məlumatlar əsasında yazılıb. Həmin məlumatlarda fəzlullahın faciəsinin sırf siyasi motivi açıqlanır. Şairliyi, şeirləri, hürufi düşüncə tərzi xüsusunda söhbət getmir. filosof, təriqət başçısı kimi onun fəaliyyətinin mülkiyyət qeyri-bərabərliyinin ziddinə yönəldiyi bildirilir. O, bu üsyankar qayəsi yolunda əzabla edam edilib. Qaynaqların bəzisində diri-diri dərisi soyularaq öldürüldüyü deyilir. Bəzisində isə neçə həmfikirlərilə birgə tonqalda yandırıldığı yazılır. Hadisə Birinci Sultan Muradın (1359-1389) dövründə Türkiyədə vaqe olub. Türk tarixçisi Aşıkpaşa oğlu (1393-1481) hadisəni qısaca təsvir edib. Tarixçi “Tevarih-i Al-i Osman” kitabında fəzlullahın Sultan

Dünya ictimai-liberal fikiri ilə maraqlananlar üçün maraqlı yazıların azərbaycanca tərcüməsini təqdim edirik. 

• Fredrix Avqust fon Hayek “Biliklərin cəmiyyətdə tətbiqi”
• Lüdviq M. Laxman “Bazar iqtisadiyyatı və maddi sərvətlərin bölüşdürülməsi”
• Doktor Tom G. Palmer “Demokratikləşmənin problemləri”
• Doktor Tom G. Palmer “Bazarlar haqqında iyirmi mif”

aghalar_mammadow@yahoo.de

“Blasfemiya”nın qədim yunan dilində hərfi mənası birisinin nüfuzuna xələl gətirmək, terminoloji mənası isə bir dinin etiqadını alçaltmaq və lənətləmək, ona istehza etmək, allahı ələ salmaq deməkdir. Bu termindən bəzən sosial mövqecə yüksəkdə dayanan şəxslərə qarşı verbal aqressiyaları ifadə etmək üçün də istifadə edilir. Bu yazımda mən bir dini etiqadı təhqir etmək, yəni dini müqəddəsliyi ləkələmək mənasında blasfemiyanın qadağan edilməsi probleminin bəzi məsələlərindən danışmaq istəyirəm.

E-mənbə: http://www.felsefe.gen.tr/

Bilimler

Kitaplık

Felsefe Akımları Analitik felsefe, bilgi felsefesi, din felsefesi ve benzeri alanlar...

 E-mənbə: http://almaqezeti.com 
     
   1784-cü ildə J.F.Zöllnerin “Berlin Monthly” qəzeti vasitəsiylə ziyalılara ünvanladığı “Aydınlanma nədir?” sualına cavab olaraq İ.Kantın yazdığı ""Aydınlanma nədir" sualına cavab” adlı essesi aydınlanma haqqında yazılmış ən məşhur məqalələrdəndir.
   
   Aydınlanma, insanın özünə təlqin etdiyi zehni yetərsizlik halından qurtulmasıdır. Yetərsizlik, başqası tərəfindən istiqamətləndirilmədən öz ağlını istifadə edə bilməməkdir. Bu yetərsizlik özünütəlqinlə və könüllü yaranır, çünki onun səbəbi ağlın həqiqətən qıt olması deyil, başqasının rəhbərliyi olmadan ağlı istifadə etmək cəsarətinin və

Qunnar  Skirbekk, Nils  Gilye, “ Fəlsəfə  tarixi:  müasir  dünyanın   fəlsəfi  qaynaqlarına  bir  baxış”  (Azərbaycan dilində kitabın tam e-mətni)

Diqqət: tərcümənin müəlliflik hüquqları "Zəkioğlu" nəşriyyatına və tərcüməçiyə məxsusdur. Kommersiya məqsədiylə bu kitabdan (tam və ya qismən) istifadə edilməsi yasaqdır, AR qanunlarına uyğun məsuliyyət daşınır, müəlliflərlə mütləq əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır. Fəlsəfə həvəskarları bu kitabı və başqa fəlsəfi ədəbiyyatları “Zəkioğlu” nəşriyyatından (Bakı, Neftçilər prospekti, 145/181, əlaqə telefonları: 598 25 78, 055 731 58 88), Bakının kitab dükanlarından  ala bilərlər.

Virtual Kitabxana olaraq bu və digər fəlsəfi kitabların elektron mətnlərini oxucularımıza ərməğan etmiş şair-publisist Qardaşxan Əzizxanlıya minnətdarlığımızı bildiririk.

 

   Həm ən çox sevilən, həm də ən çox nifrət edilən filosoflardan biri olan Friedrich Wilhelm Nietzsche (Fridrix Vilhelm Nitşe) 1844-cü ilin 15 oktyabrında Rökendə, Prusiyyada anadan olmuşdur. Onun anadan olduğu gün Prusiyya kralı IV Fridrix Uilyamın taxta çıxdığı günlə eyni vaxta təsadüf edir. Oğlunun anadan olduğu günün belə bir xoş tarixi məqama təsadüf etməsindən sevinən atası ona kralın adını vermişdi. “Mənim doğum günümün tarixi hadisə ilə üst-üstə düşməsinin bir üstünlüyü vardı. Mənim uşaq olduğum bütün illərdə ad günlərim el şənlikləri ilə eyni vaxta düşürdü.” - Nietzsche öz uşaqlıq illərinin bir məqamını belə xatırlayır.

Предисловие
Первая лекция. Введение
Вторая лекция. Ошибочные действия
Третья лекция. Ошибочные действия (продолжение)
Четвертая лекция. Ошибочные действия (окончание)

Часть вторая. Сновидения

Пятая лекция. Трудности и первые попытки понимания
Шестая лекция. Предположения и техника толкования
Седьмая лекция. Явное содержание сновидения и скрытые его мысли
Восьмая лекция. Детские сновидения
Девятая лекция. Цензура сновидения
Десятая лекция. Символика сновидения

Gözəllik subyektiv anlayışdı. Estetikada bu məqsədlə anılan qurbağa məsəlini çoxları bilir. Erkək qurbağadan soruşurlar ki, dünyada ən gözəl kimdi? O da deyir ki, dünyanın ən gözəl məxluqu beli yaşıl, qarnının altı ağ, gözləri pırtlaşıq dişi qurbağadı.
Bəyəm belə deyil? Bir az ədəbsiz çıxmasın, aparın o qurbağaya Culiya Robertsi göstərin, beli yaşıl sevgilisini buraxıb, Hollivud gözəlçəsinin dalınca düşəcək? Yox, yenə də yox. Yəni gözəllik gerçəkdən subyektivdi. Cəlaləddin Rumi yazır ki, Leyli və Məcnunun bərk gedən zamanında bu eşq haqda sohbətlər gedib çıxır xəlifənin qilağına. Xəlifə Leylini gətizdirir baxsın görsün bu nə biçim gözəldi ki, Qeysi Məcnun eləyib? Kişinin oğlu atasını belə tanımır. Başında quşlar yuva qurub. Emanasiya elədiyi pozitiv enerjinin nəticəsində ceyran başını aslanın qıçının üstünə qoyub yatır. Bu aşiq adını belə unudub. “Kimsən, adın nədi?” deyə soruşanlara: “Adım Leylidi” deyir. Leylini gətirirlər. Xəlifə baxir ki, bu, adi bir qızdı, fövqəladə bir gözəlliyi yoxdu.

 1879-cu ildə Nitsşenin səhhəti pisləşdi. Buna görə Bazel universitetindən ayrıldı. Universitet ona pensiya kəsdi və həkim də ona mülayim iqlimli yerlərdə yaşamağı tövsiyə etdi.

   Nitsşe İtaliyanı, Fransanın şimalını, İsveçrəni gəzdi. Þzünü yaxşı hiss etdiyi bir yer axtarırdı. Nitsşe bu zaman 35 yaşında idi. Deyilənə görə, o, tibb fakültələrində keçirilən bütün xəstəliklərdən əziyyət çəkirdi. Nitsşe yarıkor idi. Doktor ona kitab oxumamasını tövsiyə etdi. Şiddətli baş ağrılarından əziyyət çəkirdi. Bəzən bu ağrılara görə günlərlə yataqdan qalxa bilmirdi.

   İksirlərdən, dərmanlardan, həblərdən, müxtəlif odekalonlardan ibarət olan kolleksiyası olduqca zəngin idi. Buna baxmayaraq o, Fövqəlinsan fəlsəfəsini yarada bildi. Fövqəlinsan ilk dəfə "Zərdüşt belə söyləmiş"də ortaya çıxdı.

   Onu hamı tanıyır. Mehdi Hüseynin "Komissar" romanında və Sovet dövrünün bütün dərsliklərində adı "mürtəce alman filosofu" kimi xatırlanır. Amma onun haqqında biz çox şey bilmirik. O, Avropa intellektuallarının sevimlisi Fridrix Nitsşedir. 15 oktyabr 1844-cü ildə anadan olan Fridrix Vilhelm Nitsşenin atası Prussiya kralı Fridrix Nitsşeyə sonsuz sədaqətli idi. Buna görə də oğlunun adını Fridrix Nitsşe qoydular. Nitsşe 5 yaşı olanda atası beyin qurumasından vəfat etdi.

   Nitsşenin uşaqlığı Naumburq şəhərində dul anası və qarımış bibilərinin əhatəsində keçdi. Taleləri qaralmış bu qadınların həyatı sonralar Nitsşe fəlsəfəsinin pessimizminə təsir edəcəkdi. 13 yaşında oxuduğu məktəbdə Nitsşenin ləqəbi çox yaxşı oxuduğuna görə "keşiş" idi. Amma kəskin zəkası getdikcə inancına vurduğu zərbələr getdikcə daha da güclənirdi. Beləcə 18 yaşında Nitsşe artıq bir dindardan artıq bir şübhəçi idi.

Az qala iki yüz ildir ki, qədim yunanların Zoroastr adlandırdıqları Zərdüştün (Zaratuştra)-Zərdüştilik dininin yaradıcısı sayılan bu dahi şəxsin harada anadan olması məsələsi elmdə mübahisələr doğurmaqdadır. Bu məsələ hələ də müəyyənləşdirilməmiş qalır. Müasir zərdüştilər və orta əsr müsəlman tarixçilərinin əksəriyyəti (Biruni, Balazuri, Qəzvini, Yaqut əl-Həməvi) zərdüştiliyin son dövr mənbələrinə əsaslanaraq, belə hesab edirlər ki, Zərdüşt Azərbaycanda doğulmuşdur. Azərbaycanın atəşpərəstlərin müqəddəs kitabı Avestanın yaranmasında və yayılmasında, eləcə də zoroastrizmin dövlət dini səviyyəsinə qaldırılmasında böyük rol oynadıçı hal-hazırda hamı tərəfindən qəbul olunur. Zərdüştilərin ən müqəddəs saydıqları üç atəşgahdan biri-Adurquşnasp burada, Şiz (indiki Təxti Süleyman) şəhərində yerləşirdi.

Pifaqor eramızdan əvvəl 570-ci ildə Sidonda (və ya Samosda) anadan olub. Onun 490-cı ildə öldüyü güman edilir. Metafizika, riyaziyyat, musiqi, etika, siyasətə dair araşdırmalar müəllifidir.
Pifaqorun həyatı əfsanələşdirilib. Onu hətta möcüzə sahibi, peyğəmbər sayanlar da olub. Herodot Pifaqoru böyük Ellin müdriki adlandırırdı.

Həyatı

Antik dövrdə Pifaqorun həyatı haqqında yazan çox olub. Amma ilk bioqrafiyası ölümündən iki yüz il sonra qələmə alınıb. Atasının adı Mnesarx,  anasınınkı Partenid imiş.

 Под редакцией М. С. Кагана, Ю. В. Перова,
В. В. Прозерского, Э. П. Юровской

МИШЕЛЬ ФУКО И ЕГО КНИГА «СЛОВА И ВЕЩИ»

В современную эпоху научное познание быстро подвергается значительным изменениям: меняется роль науки в общественной жизни, меняются те формы и методы, посредством которых она осмысливает природу и общество, меняются взаимоотношения науки с другими формами общественного сознания. Бурные революционные сдвиги в общественном бытии поставили перед общественным сознанием ряд новых проблем или потребовали переосмысления проблем традиционных: о смысле" человеческой жизни, о связи индивидуальной человеческой судьбы с социальной историей, о роли и месте человека во вселенной, наконец, о самой возможности, границах и критериях познания природной и социальной действительности».

Antik yunan filosofu Sokrat Afinada dünyaya göz açıb. Atası Safroniks daşyonan,  anası Fenareta mamaça imiş. Sokrat həlim, amma öz düşüncələrini qətiyyətlə müdafiə edən birisi olub. Gəncliyində orduda xidmət edib. Olimpiya oyunlarında yumruq döyüşlərində iştirak edib. O, heç bir əsər yazmayıb. Fikirlərini şifahi yayırmış.

Rable Sokrat haqqında

«Qarqantua və Pantaqruel»in girişində böyük fransız yazıçısı Rable öz satirik-yumoristik kitabını Sokratla müqayisə edərək yazır: «Alkiviad özünün böyük müəllimi, filosoflar filosofu Sokratı vəsf edərək onu silenlərlə müqayisə edir. Qədimdə mücrüləri belə adlandırırdılar. İndi belə mücrülər aptekçilərdə olur.

Frensis Fukuyama Vaşinqtonda "RAND" şirkətində böyük elmi işçi vəzifəsində çalışır. ƏwəllərABŞ Dövlət departamentinin Siyasi Planlaşdırma İdarəsinin direktor müavini olub. "Tarixin Sonu və Sonuncu İnsan" kitabının (1992) müəllifidir. Sosial kapital və iqtisadiyyat problemlərinə həsr olunmuş digər bir kitabı 1995-ci ildə işıq üzü görüb. Aşağıdakı yazı 1994-cü ildə Tayvanın Taybey şəhərində Milli Siyasət Araşdırmaları İnstitutu tərəfindən keçirilən konfransda oxunmuş məruzənin mətnidir.

Gələcəkdə demokratiya üçün daha çox hansı əsas ideoloji və siyasi rəqiblərin meydana çıxacağı güman edilə bilər? Belə zənn edirəm ki, ən ciddi rəqib hazırda Asiyada doğulur. Mən, həmçinin elə bilirəm ki, ideologiya səviyyəsində baş verənlər vətəndaş cəmiyyəti və mədəniyyət səviyyəsində baş verənlərdən asılı olacaqdır. Bunun səbəblərini izah etmək üçün qısa metodoloji şərh vermək lazım gələcəkdir.

Fəsil IV

ARİSTOTEL

Aristotel (eramızdan əvvəl 384-322-ci illər) Staqira şəhərində (Frakiya) makedoniya çarının saray həkiminin ailəsində anadan olmuşdur. 367-ci ildə Afinaya yola düşmüş və Platonun şagirdlərindən biri olmuşdur. 20 il ərzində, Platonun ölümünədək Akademiyanın üzvü olaraq  qalmışdır. 343-cü ildə makedoniya çarı Filipin dəvətilə onun oğlunun, gələcək çar İsgəndərin tərbiyəçisi olmuşdur. İsgəndər çar olanda, Aristotel yenidən Afinaya qayıtmış (335-ci ildə) və orada Likey(həmçinin perinatetika məktəbi) adını almış, özünün xüsusi fəlsəfi məktəbini yaratmışdır. Özünün çoxsaylı şagirdləri əhatəsində, filosof fəal müəllimlik və elmi işini burada inkişaf etdirmişdir. Bu fəaliyyət makedoniyalı İsgəndərin ölümünədək (323-cü il) davam etmiş, sonra Afinada makedoniya partiyasının tərəfdarı kimi baxılan Aristotel, bu şəhərdən qaçmağa və Xalkidada (Evbeya adası) köçüb oturmağa məcbur olmuşdur, burada da 322-cü ildə vəfat etmişdir.

PARMENİD

...Antifont dedi ki, Pifadorun sözünə görə bir dəfə Panafineyaya (5) Zenon və Parmenid gəlmişdi. Parmenid artıq çox qoca idi. Saçı tamamilə ağarmışdı, ancaq gözəl və görkəmli idi; təxminən 65-dən yuxarı yaşı olardı. Zenonun isə o vaxt qırxa yaxın yaşı olardı, ucaboylu, qədd-qamətli idi; deyirdilər ki, o Parmenidin sevimli şagirdi idi. Onlar şəhər divarı arxasında, Keramikdə (6), Pifadorun evində qaldılar. Elə buraya da Sokrat və onunla Zenonun əsərlərini dinləmək istəyilə  bir çox başqaları gəldilər, çünki [bu əsirlər]  o zaman ilk dəfə  o və Parmenid tərəfindən gətirilmişdi. Sokrat o zaman çox gənc idi.

...[Əsərləri] bütünlüklə dinləyərək, Sokrat birinci mühakimənin birinci müddəasını yenidən oxumağı xahiş etdi və o oxunandan sonra dedi:
- Zenon, bunu necə deyirsən? Əgər çox, (7) [çox olan], mövcuddursa, onda o oxşar və qeyri-oxşar olmalıdır, bu isə görünür mümkün deyil, çünki həm qeyri-oxşar oxşar ola bilməz, həm də oxşar - qeyri-oxşar. Belə demirsənmi?
Zenon cavab verdi:

[Varlıq haqqında təlim]

1. Aristotel metaph.I 4.Levkip və onun dostu Demokrit isə, elementlərdən, (təbii ünsürlərdən), birini varlıq, digərini qeyri-varlıq adlandıraraq, öyrədirlər ki, onlar dolu olan və boş olandır. Yəni onlardan dolu olanı, onlar varlıq, boş, seyrək olanı isə qeyri-varlıq adlandırırlar(elə buna görə də onlar deyirlər ki, boşluq cisimdən heç də az real olmadığından, varlıq da qeyri-varlıqdan qətiyyən artıq mövcud deyil). Bu elementləri onlar mövcud olan şeylərin maddi səbəbləri hesab edirdilər. Və şeylərin əsasında duran əslin vahid [ilk başlanğıc kimi] şeyləri, onun şəklinin dəyişməsindən hasil etdiyini sayanlar kimi, onlar da eynilə beləcə bütün baş verən hadisələrin başlanğıclarını seyrək olan və sıx olan zənn edərək, iddia edirlər ki, digər şeylərin səbəbləri onlarda olan müəyyən fərqdir. Onların təliminə görə bu fərqlər üçdür; forma, nizam və vəziyyət. Doğrudan da, onlar deyirlər ki, varlıq yalnız "ümumi şəkli, təması və dönməsiylə" fərqlənir. Onlardan ümumi şəkil-forma, təmas-nizam və dönmə-vəziyyətdir. Məsələn, A, N-dən formasıyla, AN, NA-dan-nizamıyla, Z, N-dən vəziyyətiylə fərqlənir. Hərəkət haqqında məsələyə gəldikdə isə, o haradandır və mövcud olan şeylərə necə xasdır, onlar da başqaları kimi sadəlövhcəsinə etinasız yanaşıblar.

Aristotel de caelo II 13. Bununla belə əksəriyyətin fikrinə görə [yer] mərkəzdə yerləşir...italiya [filosofları] - pifaqorçu adlananlar - əks nöqteyi-nəzərdə dururlar. Yəni onlar iddia edirlər ki, [Kainatın] mərkəzində od yerləşir, yer isə [bu] mərkəzin ətrafında dairəvi hərəkət edən və [bununla da] gecəni və gündüzü əmələ gətirən ulduzlardan biridir. Bundan əlavə onlar bizim yerlə üz-üzə yerləşən digər yerin olduğunu söyləyirlər və onu "antixton" [əks yer] adlandırırlar. [Onlar] hadisələr üçün əsaslar və səbəblər axtarmayıb, hadisələri özlərinin bir para təlimlərinə və fikirlərinə süni surətdə quraşdırır və [beləliklə sanki] dünya quruluşu [haqqında təsəvvürlərin] yaradılmasında iştirakçı olmağa çalışırlar. Ola bilsin, bir çoxları da belə fikirlə razılaşarlar ki, yerə mərkəzi vəziyyət isnad etmək lazım deyil; onlar buna inamı, hadisələrin [müşahidəsindənsə] mühakimələrdən əldə etməyə səy  göstərirlər. Yəni, onlar zənn edirlər ki, ən şərəfli yer ən çox hörmətəlayiq olana məxsus olmalıdır, od - yerdən, hüdud isə aralıq [şeylərdən] daha çox hörmətəlayiqdir, son və mərkəz isə hüduddur: buradan onlar belə nəticə çıxarırlar ki, kürənin mərkəzində yer deyil, od yerləşmişdir. Bir də pifaqorçular səbəb sifətilə onu irəli sürürlər ki, Kainatda ən mühüm [yer] ən çox qorunmalıdır. Bu yer mərkəzdir. Onu onlar "Zevsin gözətçisi" adlandırırlar; bu yeri həm fəza, həm də qüvvə və təbiət mərkəzi olmaqla, sanki həqiqi mənada mərkəz [olan] od tutur.

ELMLƏR AKADEMİYASI, FƏLSƏFƏ VƏ HÜQUQ İNSTİTUTU

Redaktorlar: Fəlsəfə elmləri doktoru Ə.S.Abasov, N.A.İmanov
Rəyçi: Fəlsəfə elmləri doktoru Ə.F.Abbasov

Bakı,  2002
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Bəhmənyar adına Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda hazırlanan bu kitabda antik fəlsəfənin yarandığı dövrdən, antik fəlsəfənin ən parlaq nümayəndəsi olan Aristotelə qədər inkişafı öz əksini tapmışdır. Redaktorlar heyəti qədim mütəfəkkirlərin əsərlərindən onların dünyagörüşünü daha çox səciyyələndirən fikirlərdən ibarət mətnləri kitaba daxil etməyə çalışmışlar. Kitab ali məktəb tələbələri, aspirantlar, ümumiyyətlə, fəlsəfə tarixilə maraqlanan geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

BƏRABƏRLİYƏ QARŞI QİYAM

19-cu yüzillik insanın şəxsi azadlığı ideyasını, eləcə də bərabərlik ideyasını bir sıra ağır sınaqlara çəkdi. Fransa inqilabının qanlı hadisələri, demokratik ölkələrdə “çoxluğun tiraniyası”, Konstan və Millin təsvir etdikləri kimi, cəmiyyətin insanın şəxsi həyatına müdaxiləsi 19-cu əsrin sonları, 20-ci əsrin əvvəllərində intellektuallar arasında etiraz dalğası doğurdu. Yaradıcı şəxsiyyətlər şəxsi azadlıqla vətəndaş bərabərliyi arasında əyyami-qədimdən mövcud olan ziddiyyətlərdən danışmağa başladılar.

Bir çox intellektuallar demokratiya və kapitalizmin özündə daşıdığı konformizmə və alverçilik ruhuna qarşı qiyama qalxdılar.

1989 — LİBERALİZMİN SON QƏLƏBƏSİ?  

Amerika politoloqu, Dövlət Departamentinin keçmiş yüksək rütbəli əməkdaşı Frensis Fukuyamanın “Tarixin sonu?” essesi 1989-cu ilin yayında “National Interest” (ABŞ) jurnalında işıq üzü görmüş və dərhal da bütün dünyada geniş əks-səda doğurmuşdur. Esse dünya tarixinin dönüş məqamlarının birində – 1989-cu ildə Avropada kommunist rejimlərinin bir-birinin ardınca dağıldığı bir vaxtda, dünyanı azad və totalitar dünyalara bölmüş Berlin səddi uçqununun “gurultu”su yeni eranın — Fukuyamanın fikrin­cə, liberalizmin əbədi erasının başlanğıcından xəbər verdiyi günlərdə qələmə alın­­­mış­dır. 

   Həyat dözülməzdir; özünüzü yalandan nərmə-nazik göstərməyin! Biz hamımız qəşəng yük eşşəkləriyik.