Məmməd İsmayıl:
"Ziyalını arvadının, qızının, oğlunun problemi yox, xalqın problemi narahat etməlidir. İndi mən soruşuram, Azərbaycanda özünə ziyalı deyənlər arasında varmı beləsi?"
Xeyli vaxtdır Türkiyədə yaşayan və çalışan görkəmli şair, dönməz ziyalı Məmməd İsmayıl uzun fasilədən sonra Azərbaycanda ilk dəfə olaraq "Alma" qəzetinə danışdı
- Məmməd bəy, ölkəyə gəlişinizin səbəbi nədir -istirahət, yoxsa işgüzar səfər?
- İşgüzar deyil, amma adına istirahət də demək olmaz. İşlədiyim yerdə ildə iki dəfə
məzuniyyət verirlər və həmin vaxtlar vətənə gəlirəm. Türkiyədə olduğum vaxt ərzində buradakı işlərim, ailə ilə bağlı qayğılar yığılır və ildə iki dəfə bura onları həll eləməyə gəlirəm. Yəqin buna elə istirahət də demək olar. Elə Türkiyədə işlərimi bitirən kimi buradan ötəri burnumun ucu göynəyir.
- Siz artıq xeyli müddətdir ki, Türkiyədə yaşayır və çalışırsınız. Bura gələndə özünüzü qərib kimi hiss eləmirsiniz ki?
- Şair hər yerdə qəribdir. Mənim şeirlərimi oxumusunuzsa, yəqin hiss eləmisiniz, mən özümü bu dünyada belə, qərib sayıram. Bilirsiniz, bura gələndə vətənə gəlirsən deyə təyyarədə adamın ürəyi çırpınır. Amma hava limanında yerə enən kimi qayğılar başlayır. Ətrafda hər şey elə bil adamı iynələyir. Bakı bir növ sifətini dəyişib. Özü də təkcə daşı-torpağı, binaları ilə yox.
- Azərbaycan və Türkiyə cəmiyyətləri arasında hansı fərqləri görürsünüz? Bir ziyalı kimi harda özünüzü daha rahat hiss edirsiniz - burada, yoxsa orada?
- Bir ölkədə ki, demokratiya olmaya, azad söz olmaya, azad cəmiyyət olmaya, o ölkədə adam özünü necə rahat hiss eləyə bilər? Yəni mənim Azərbaycanda rahat olmağım mümkün deyil. Bura baxmış Türkiyədəki cəmiyyət bir qədər demokratikdir. Odur ki, bir ziyalı kimi orada özümü daha rahat hiss eləyirəm.
- Türkiyədəki ədəbi çevrələrlə əlaqələriniz hansı səviyyədədir və Türkiyə ədəbi mühiti haqda rəyiniz necədir?
- Bu, ayrıca bir müsahibənin sualıdır, məncə. Amma qısa cavab verməyə çalışacam. Türkiyə ədəbi cameəsi ilə çox yaxşı əlaqələrim var. Demək olar ki, Türkiyəyə getdiyim gündən yaranıb o əlaqələr. İstanbul, Ankara, Bursa kimi böyük şəhərlərdə yaşamadığımdan, bir az küncdə yaşadığımdan bu əlaqələrə o qədər sıx əlaqələr də demək olmaz. Amma il yarımdan çoxdu ki, Türkiyədəki Avrasiya Yazarlar Birliyinin "Qardaş qələmlər" adlı dərgisinin redaksiya heyətinin üzvüyəm. O dərginin hər sayında şeirlərim, yazılarım, məqalələrim çap olunur. Həmçinin mənim haqqımda yazılar yer alır. Üstəlik, adını çəkdiyim həmin Yazarlar Birliyinin də qurucu heyətinin üzvüyəm. Konfranslarda, simpoziumlarda iştirak edirəm. Daha bir rolum Avrasiya yazarları, xüsusilə də rus və türk yazarlarının arasında münasibətlər yaratmaqdır. Həmçinin "Türk ədəbiyyatı" dərgisi ilə və digər dərgilərlə də əlaqələrim var. Tez-tez mənə Türkiyənin müxtəlif universitetlərində, ali təhsil ocaqlarında keçirilən konfranslara, simpoziumlara təkliflər gəlir. Və çoxunda iştirak edirəm. Türk Dünyası Yazarlar və Sanatçılar Vaqfı mənə "Türk dünyasına hizmət" ödülünü verib. Azərbaycandan ilk dəfə bu ödülü alan mən olmuşam. Məndən sonra həmin ödülü Heydər Əliyevə və başqalarına veriblər. Bundan əlavə, Türkiyə Çanaqqala Universitetinin rektorluğunun və Avrasiya Yazarlar Birliyinin təşəbbüsü ilə təşkil olunan səfərlərə qatılıram. Məsələn, keçən il iki ölkədə olmuşam. Xususilə Hindistana, Himalay dağına olan səfərim çox yadımda qaldı. Hindistan cəmiyyəti dünyanın ən xoşbəxt cəmiyyətidir. Uzaqdan bizə elə gəlir ki, onlar çox kasıblıq çəkir, çirkab içində yaşayırlar. Orada həmin çirkabın içində də bir gözəllik var. Orada mikroblarla insanlar iç-içə yaşadığından mikroblar insanlara təsir eləmir. Amma burda insanların özü mikroblaşıb. O ki qaldı çağdaş türk ədəbi mühitinə münasibətimə, bu soruya ikili cavab vermək olar. Əvvəla onu deyim ki, təzə dil açmış körpə anasının dediyini təkrarladığı kimi, bizimkilər də türk televiziyalarının, türk qəzet-jurnallarının dediklərini təkrarlayırlar. Yəni düşünüb, yeni bir şey tapacaq halımız yox. Orada da daha çox xarici sərmayə hesabına cəmiyyətin ailə yapısını pozmağa hesablanmış sarı dərgilər, sarı qəzetlər yayınlayırlar. Bu gün Türkiyədə cahilliklə övliyalıq iç-içə yaşayır. Yəni bir tərəfdə cahil insanlarla qarşılaşsanız, o biri tərəfdə isə bir övliya ilə də qarşılaşa bilərsiniz. Qısası, orada bir ustad-çıraq konusu var. Şərqin qədimdən gələn ənənəsi ki var, hər adamın bir mürşidi olmalıdır, hər mürşidin də yüzlərlə müridi - bu, Türkiyədə hələ də davam etməkdədir. Amma ən pis yanı gözüqapalı şəkildə Avropanı, ölməkdə olan Qərb şeirini yamsılamaqları, təqlid etməkləridir. Bu təqlidçilik oradakı mühiti çox pis duruma gətirib. Xüsusilə də sərbəst şeir bir nömrəli janr olaraq orada hakimi-mütləqdir. Əli qələm tutan sərbəst şeir yazmağa başlayır. Halbuki o sərbəst şeirin bir misrası da adamı təəccübləndirmir, təsirləndirmir. Bizdə bu proses bir qədər ləng getsə də, Türkiyə Avropaya daha yaxın, daha iç-içə olduğundan orada daha sürətlə getdi. Və bu sürət türk şeirini öldürməkdədir. Bir sözlə, həmin mühitin içində Avropa yanğısı olan kəsimi mən sevmirəm və qəbul eləmirəm.
- Bəs Azərbaycan ədəbi mühitini izləyə bilirsinizmi və hansı qənaətləriniz var?
- Açığı, elə də yaxından izləmək imkanım yoxdur. Buna görə də hökm verməyə haqqım çatmır. Əlimə keçən qəzet-jurnallardakı yazılardan çıxış edərək, bunu deyə bilərəm ki, indiki ədəbi mühitdə məsuliyyət demək olar, yox dərəcəsindədir. Kimin ağzına nə gəlir, onu yazır, kimin gözünə nə görünür, onu yazır. Ədəbi tənqid isə demək olar ki, yoxdu. Vəzifə tənqidçiləri var ki, Sovet İttifaqı dövründə Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, ikinci katibi, on beşinci katibini, orda-burda işləyən adamları yox yerdən dağ başına qaldırdılar. Gözünüzün önünə gətirin, Əli Kərimlə bağlı nə qədər yazı var, o dönəmdə Yazıçılar Birliyinin katibi olan Əhmədin, Məmmədin haqda nə qədər yazı var? Yəni təlinmiş quzuya oxşayan tənqidçilər var ki, şeirə gəlib, şair ola bilmədilər, nəsrə gəlib, yazıçı ola bilmədilər sonra da tənqiddən yapışdılar. Tənqidnən ədəbiyyatın arasında sürünməyə başladılar. Onların işi ədəbi axara yön vermək deyil. Bir sözlə, Azərbaycan ədəbi mühitində, izlədiyim qədərincə özündən müştəbehlikdən başqa bir şey görürəm. Hətta ən tanınmışlarında da. Özü də nə tanınmaq? Əgər bunlar tanınırsa, Nobeli niyə Orxan Pamuk alır? Biz süni qəhrəmanlar yaratmışıq. Nə qədər ki, millət həqiqi qəhrəmanının kim olduğunu bilmir, həqiqi şairinin kim olduğunu bilmir, o rəzil olmağa məhkumdur. Amma bu, o demək də deyil ki, heç bir işartı yoxdur. İndi həm sərbəst şeir, həm də hecada yazan bir neçə yaxşı şair var. Bəzilərini oxuyuram hətta, özlərinin xəbərləri də olmadan Türkiyədəki ədəbi jurnallarda çap etdirirəm.
- Adlarını çəkə bilərsiniz?
- Qulu Ağsəs, Elxan Zal, Murad Köhnəqala, Salam Sarvan, Aqşin…Bir çox başqalarının da adlarını çəkə bilərəm, amma indi yadıma düşənlər bunlardır.
- Məmməd bəy, uzun illərdir ki, Azərbaycanda ziyalı missiyası dartışılan bir mövzudur. Sizcə, ziyalının missiyası nədir və bizdə bu missiyanın öhdəsindən gələn ziyalı varmı?
- Ziyalı sözündəki o "ziya" sözünə türklər "aydın" deyirlər. Ziyalı odur ki, birikdirdiyi düşüncəsini, yetənəyini, bacarığını öz xalqının yolunda qurban verir. Bunu mən demirəm, bunu Göte də deyib, Dante də… Ziyalını arvadının, qızının, oğlunun problemi yox, xalqın problemi narahat etməlidir. İndi mən səndən soruşuram, Azərbaycanda özünə ziyalı deyənlər arasında varmı beləsi?
- Məsələn, Həmid Herisçi…
- Həmid Herisçiyə mənim hörmətim var. Amma onu paytaxtda, lap elə Güneydə bir az tanısalar da, Azərbaycanın bölgələrində heç kim tanımır. Düzdü, onun maraqlı eksperimentləri var. Nə bilim, bəlkə də son illər elə şeylər eləyib ki, mən kənarda olduğumdan bunlardan xəbər tutmamışam. Amma onu bir kənara qoyaq, axı bu gün ölkədə dağ başına qaldırılmış, televiziyadan, mətbuatdan düşməyən, xalq şair-yazıçısı titulu verilmiş ziyalılar var… Onlarda bu keyfiyyətlər varmı?
- Siz bir vaxtlar "Gənclik" jurnalının baş redaktoru olmusunuz. Və həmin dövrün yaradıcı gəncliyi üçün o jurnal bir növ tribuna idi. İndisə yaradıcı nəsilə qarşı bir qısqanclıq var. Bir vaxtlar gənclərə hamilik eləmiş adam kimi, bu qısqanclığı necə qarşılayırsınız?
- Çox pis! Bu nə deməkdir? Qışdan çıxan adamın əlini yazın qarşısına tutub "gəlmə!" deməsi nə qədər absurd və gülməlidirsə, yeni yetişən gəncliyə qısqanc münasibət sərgiləmək, onların qarşısına keçmək də bir o qədər absurd və gülməlidir. Gəncliyə qarşı niyə qısqanc olmaq lazımdır ki? Məsələn, mən niyə qibtə etməməliyəm ki gənc nəsilə? Mən də gənc olmuşam, mənə də qibtə edən yaşlı yazarlar olub. Həmçinin mən də özümdən əvvəlkilərin bəzilərinə yaprıxmış, köhnəlmiş adamlar kimi baxmışam. "Gənclik" jurnalında mənə gələn məktubların hamısını özüm şəxsən oxuyurdum. Niyə? Mənə elə gəlirdi ki, bu məktubları mənə öz gəncliyim yazıb. Onları özümün özümə yazdığım məktublar kimi oxuyurdum. Gənclərin axtarışlarına, onların yenilklərinə qısqanclıqla, aqressiya ilə yanaşmaq lazım deyil. Qoy axtarsınlar, qoy təcrübədən keçirsinlər. Bəyəm altmışıncı, yetmişinci illərdə bu axtarışlar yox idi? Vaqif Səmədoğlunun, Ramiz Rövşənin, İsa İsmayılzadənin şeirlərinin az qala hamısı sərbəst idi. O vaxt hay-küy salmışdılar ki, bunlar təzə şeylər gətirib ədəbiyyata. Amma onların da sonrakı şeirlərinə baxanda görürsən ki, yazdıqları şeirlərin xalqın genetik ruhuna doğma olmadığını başa düşdülər. Sərbəstdən hecaya keçdilər və daha çox sevildilər. Nəsillər davam edəcək, bu, bizim iradəmizdən asılı deyil. Həyatın axarını qısqanmaq olmaz. Bu gənclərin arasından bəlkə Mayakovski çıxacaq, bəlkə Nazim Hikmət çıxacaq? Kim deyə bilər, hökm verə bilər ki, yox çıxmayacaq? Ona görə də gəncləri qısqanmaq əvəzinə, onlara daha geniş qucaq açmaq lazımdır.
Söhbətləşdi: Günel
