Serblər onu müsəlman olduğuna, bosniyalılar isə yetərincə müsəlman olmadığına görə sevmirlər
“Kino Həftəsi”
Uşaq, dəli, Fransada yaşayan serb, müsəlman, siyasətçiləri duelə çağıran və ya onların arvadlarıyla saçyoldusuna çıxan- bütün bunlar rejissor Əmir Kusturitsa deməkdir.
Əmir Kusturitsa çox tez-tez və məmnuniyyətlə deyir ki, o heç kimdir və heçlikdən gəlir. Ümumiyyətlə, onun həyatında həmişə “yox” sözü “hə” sözündən vacib yer tutur. Bəlkə elə buna görə, onun filmləri həddindən artıq şəndir. O, özünü yuqoslav adlandıran (bilə-bilə ki, belə millət yoxdur) serb mənşəli müsəlmandır. Serblər onu müsəlman olduğuna görə sevmirlər, bosniyalılar isə yetərincə müsəlman olmadığına görə. Kinotənqidçilər onun filmlərini sırf kiç (pop-art), tamaşaçılar isə çox intellektual hesab edirlər.
Ürəyin nə istəyirsə, onu da et - bu onun bir rejissor kimi iş prinsipidir. Nə üçün fimlərinizdə eyni mövzulara müraciət edirsiniz? - sualına Kusturitsa cavab verir ki, eyni uğurla Devid Huknidən həmişə hovuz çəkdiyinin səbəbini soruşmaq olar. Bu sözlərdən sonra isə heyvanlar, qaraçılar, məhəbbət, su, ölümsüzlük haqqındakı sonsuz söhbətini davam etdirir. Hər yeni filmini də elə çəkir ki, elə bil ona qədər dahiyanə Kasablankadan və bir də öz filmlərindən başqa heç nə olmayıb. Bir vaxtlar onu Qaraçı Fellini adlandırırdılar. Sonra qərara gəldilər ki, Tarantino ona daha yaxındır. “Qara pişik, ağ pişik” filmindən sonra aydın oldu ki, o doğrudan da heç kimdir və heçlikdən gəlir.
Əlbəttə ki, onun haradan gəldiyini hamı bilir. Əgər o, Sarayevoda iki dinin, iki millətin, iki mədəniyyətin qovuşağında doğulmasaydı, Əmir Kusturitsa olmazdı. Hərçənd ki, 1954-cü ildə ölkəsini illərlə süründürəcək müharibə barədə heç söhbət də getmirdi.
O, Praqa universitetinin rejissorluq fakültəsində oxuyub. İlk filmi Henrika Karlovı-Varidə tələbə filmləri festivalında mükafat qazanıb. İkinci “Gəlinlər gəlir” filminə isə senzura tərəfindən əxlaqi səbəblərdən yasaq qoyulub. Elə o vaxtdan da beləcə davam edir. Mükafat və şöhrət bir tərəfdən, hökumətin açıq-aşkar göstərdiyi pis münasibət bir tərəfdən. Özü də bu qarşılıqlıdır. Kusturitsa: “Bütün bu insanlar həmişə siyasətbazlıqla məşğul olublar. Dünən onlar sağçı idilər, bu gün solçu, sabah isə başqa kimsə. Mənsə onların hamısını bir adla çağırıram; modher fuckers”- deyir.
26 yaşında Kusturitsa (dostlarının dilində Kusta) “XXI əsrin rejissoru” qeyri-rəsmi titulunu qazanıb. 36 yaşında isə dünya kinosunun ustadlarından biri kimi Kolumbiya universitetində kinorejissorluğu öyrətməyə başlayıb. Sarayevo rok qrupunda bas-gitarist, anarxist, iki “Palma budağı” və “Qızıl şir”in sahibi, ssenarist, kinorejissor, Fransada yaşayan serb, müsəlman, müəllim, dünya vətəndaşı… - hərdən bütün bunlar rollar kolleksiyasını xatırladır. Öz filmlərində rejissor əlinin altındakı təsadüfi predmetlərdən öz dünyasını quran qoca və müdrik ustad rolunu oynayır. Onun material kimi seçdiklərinə diqqətlə baxanda adam birtəhər olur: köhnə zarafatlar, yüz yaşlı komik vəziyyətlər, qara yumor… Bir sözlə, gözünə görünən hər şeyi kinoya çəkir.
Kusturitsanın filmlərində pişiklərlə ayaqqabı təmizləyir, qazlarla bədəndən nəcis silirlər. Rejissor bir uçurumdan o birinə atılır, eposdan komediyaya, fəlsəfədən kiçə keçir. Bir sözlə, özünü ərköyün, şıltaq uşaq kimi aparır. Özü də yalnız filmlərində yox.
Yalnız uşaq, ya da dəli, siyasi fikir ayrılığı səbəbi ilə serb ultramillətçilərinin liderini duelə çağıra bilərdi. Silahı rəqib seçməli idi, yeri və vaxtı isə rejisor özü. Günorta, Belqradın mərkəzi meydanı. Lakin siyasətçi dueldən imtina etdi: “Hə də, bircə o qalmışdı ki, məni dahi kinorejissorun qətlinə görə ittiham etsinlər.”
Yalnız uşaq, ya da dəli əvvəlki filmlərindən tamamilə fərqli- “Orizonanın arzuları” filmini çəkə bilərdi. Burada nə kiç var, nə sterik gülüş, nə də aramsız göz yaşları. Üstəlik filmin ssenari müəllifi Kusturitsanın şagirdi Devid Atkinsdir. Deyilənə görə o, ssenarini məsləhət üçün müəlliminə verib. Kusturitsa da ssearini tamamlayıb və filmə çevirib. “Mənim 35 yaşım olanda necə öləcəyəm?” - Arizonanın ən yazıq və bədbəxt qəhrəmanlarından biri soruşur və cavab verir: “Bunun necə baş verdiyini mən sizə deyim. Bütün paltarlarımı soyunub buz kimi araqla dolu vannaya girəcəyəm. Otaqda televizor olacaq. Mən də “Şimala tərəf” filminə baxacam. Filmdə təyyarə epizodu göstərilən anda televizoru vannaya salıb elektroşokdan öləcəyəm. Bu filmdən zəhləm gedir.” Filmi çəkəndə Kusturitsa 35 yaşında idi. Elə bu yaşda da rejissor “Ağ pişik, qara pişiy”in ön sözü olan “Qaraçı vaxtı” filmini çəkirdi.
Yalnız uşaq, ya da dəli beynəlxalq festivalda “Yeni Serb” sağçı hərəkatının lideri Neboş Payçiki yumruqlamağa qadirdir. Dava çox maraqlı sonucla bitib. Ərini müdafiə edən xanım Payçik əl çantasını Kusturitsanın başına vurub. Yeri gəlmişkən, çantanı xanıma bu günlərdə Haaqa tribunalına verilən Bosniya serblərinin lideri Radovan Karaciç bağışlayıbmış. Əgər dava zamanı Kusturitsa bunu bilsəydi, yəqin ona yeni güc gələrdi.
Yalnız uşaq, ya da dəli, tənqidçilərdən incidiyi üçün kinodan getdiyini deyə bilər. Rejissor Kannda baş mükafata layiq görülən “Andeqraund”ı filminə görə solçü tənqidçilərin ittihamına məruz qaldı. Tənqidçilər onu siyasi ədalətsizikdə və serbçilikdə günahlandırdılar. Bombalanmış zooparkı, uçan gəlinləri, çoxlu silah-sursat və s. kimi kadrları ilə həddən artıq şən olan bu filmdən sonra Bosniya televiziyası Kusturitsanı müqəddəsləri ələ salan monstr kimi təqdim etmişdi. Bu rejssorun qəlbinə dəydiyindən o kinonu atıb televiziyaya girişib. Alman televiziyası üçün qaraçı musiqisinə həsr olunmuş musiqi-akrobatika layihəsini hazırlayıb. Amma tədricən layihə verilişdən daha çox Kusturitsanın ağ-qara pişiklərinə çevrilib.
Rejissorun Avropada çəkdiyi bütün filmlərini dahiyanə adlandırırlar. “Qaraçı vaxtı” dahiyanə etnoqrafik freskadır. “Andeqraund” Yuqoslaviyanın yeni tarixinə həsr olunmuş dahiyanə tragikomik metaforadır. “Qara pişik, ağ pişik” kiç və şənliyə həsr olunmuş dahiyanə odadır. Məhəbbət və qan, narkotik və dadlı yeməklər, çardaqda yalançı ölülər və həyətdə toy, dişi qara pişik və erkək ağ pişik. “Mən bütün təbii olanlara öz məhəbbətimi göstərmək istəyirdim. Faciədən əl çəkdim. Mənim bu filmimdə hətta ölülər də dirilir”.
Bütün ömrü boyu səyahət edən Kusturitsa növbəti vətənini tapdı. O, HEÇLİKDƏdir- bu möcüzəli ölkədə adamlar əbədi yaşayırlar. Orada çoxlu pul və sevgi var. Ora UTOPİYAdır. Kainatın mərkəzindəki musiqinin, qaraçıların, rənglərin bol olduğu bu kənddə telefon dirəklərini sulayırlar. Donuzlar hər gün köhnə-paslı avtomobil yeyirlər.
Bir sözlə, rejissor Nuhun yeni gəmisini tikib.
Aygün
E-mənbə: http://kultaz.com/2008/08/01/qaraci-fellini/#more-2182
