Müəllifi: Ataxan Əbilov  

Konvensiyanın 5-ci maddəsinin 2-5-ci hissələrində azadlıqdan məhrum edildikdən sonra şəxsin malik olduğu prosessual təminatlar müəyyən edilmişdir. Bu sıraya ilk  növbədə 5-ci maddənin ikinci bəndində təsbit edilən, həbs olunan hər bir şəxsə onun başa düşdüyü dildə həbsə almanın səbəbləri və ona qarşı irəli sürülmüş hər hansı ittiham barədə dərhal məlumat verilməsilə bağlı təminat aid edilir. Burada aşağıdakı cəhətlərə xüsusi diqqət yetirilir: 1) həbs olunan hər bir şəxsə həbsin səbəbləri və ona qarşı irəli sürülən hər hansı ittihamla bağlı məlumatın verilməsi (məzmun); 2) belə məlumatın şəxsə onun başa düşdüyü dildə verilməsi (forma); 3) belə məlumatın dərhal verilməsi (zaman). Qeyd edilən təminat 5-ci maddənin birinci hissəsinin a-f bəndində göstərilən bütün növ həbs və tutulmalara şamil edilir.

Təqdirəlayiq haldır ki, bu standart Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 67-ci maddəsində (forma ilə bağlı tələb istisna olmaqla) öz əksini tapmışdır. Orada deyilir ki, səlahiyyətli dövlət orqanlarının tutduğu, həbsə aldığı, cinayət törədilməsində  ittiham etdiyi hər bir şəxsə dərhal onun hüquqları bildirilir və tutulmasının, həbsə alınmasının və cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinin səbəbləri izah edilir.

İttiham haqqında informasiya ilə bağlı məzmun, forma və zaman faktorları baxımından irəli sürülən tələblər Azərbaycan Respublikasının CPM-də nəzərdə tutulmuşdur.

CPM-nin şübhəli şəxsin hüquqlarını nəzərdə tutan 90.7-ci maddəsində göstərilir ki, şübhəli şəxs tutulduğu andan nədə şübhələndiyini bilmək, tərcüməçinin köməyindən pulsuz istifadə etm?k... hüquqlarına malikdir. Eyni məsələlər CPM-nin 91.5-ci maddəsinə görə təqsirləndirilən şəxsə münasibətdə də nəzərdə tutulmuşdur.

CPM-nin 85.2-ci maddəsi isə müstəntiqin üzərinə şübhəli şəxsə tutulduğu, təqsirləndirilən şəxsə isə ittiham elan olunduğu və ya həbs edildiyi andan müvafiq olaraq tutulmasının və həbsə alınmasının səbəblərini izah etmək vəzifəsini qoymuşdur.

   Qeyd edilməlidir ki, forma ilə bağlı tələb (məlumatın şəxsə onun başa düşdüyü dildə verilməsi) CPM-də Konvensiyanın tələbləri baxımından həll edilməmişdir. Belə ki, Konvensiyanın 5-ci maddəsinin ikinci hissəsi bunu təmin etməyi səlahiyyətli dövlət orqanının üzərinə bir vəzifə olaraq qoyur. CPM-də isə işə tərcüməçi cəlb etmək müstəntiqin vəzifəsi kimi deyil, onun hüququ kimi göstərilib. (CPM-nin 85.4-cü maddə).

    Zaman faktoru isə CPM-də, fikrimizcə, Avropa standartlarına uyğun surətdə həll edilib. CPM-in 148.4-cü maddəsində deyilir ki, cinayət işinin başlanmasına dair qərar şəxsin tutulduğu andan 24 saat keçənədək qəbul olunmazsa, tutulmuş şəxs dərhal azad olunmalıdır. Tutulmuş şəxsə tutulduğu andan 48 saat keçənədək ittiham elan edilməlidir.

     Konvensiyanın 5-ci maddəsinin 3-cü hissəsində prosessual təminatla bağlı nəzərdə tutulan ikinci qayda həbs olunmuş və ya tutulmuş şəxsin dərhal, ağlasığan müddətdə işə baxmaq və ya məhkəməyə qədər azad etmək hüququna malik olan hakimin və yaxud qanunla məhkəmə funksiyalarını həyata keçirmək səlahiyyəti verilmiş başqa vəzifəli şəxsin yanına gətirilməsidir. Bu təminat yalnız  5-ci maddənin birinci hissəsinin "c" bəndində nəzərdə tutulan tutulma və ya həbs olunma halına aiddir. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, yalnız məhkəmə səlahiyyətini həyata keçirən şəxs vətəndaşın azadlıqdan məhrum edilməsi haqqında qərar çıxara bilər. Buna görə də vətəndaş dərhal məhkəmənin hüzuruna gətirilməlidir.

     Yeni CPM ilə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi bu standarta uyğunlaşdırılmışdır. Həmin sənədin 148.4-cü maddəsində deyilir ki, tutulmuş şəxs "məhkəməyə gətirilməli, məhkəmə işə təxirə salınmadan baxmalı və onun haqqında həbs qəti imkan tədbirinin seçilməsi və ya onun azad edilməsi haqqında qərar çıxarmalıdır".

     Konvensiyaya görə, şəxsin məhkəmə hüzuruna gətirilməsi dərhal baş verməlidir. Komissiya və Məhkəmə təcrübəsinə görə "dərhal" maksimum 4 gün ərzində reallaşmalıdır18. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində isə bu müddət 48 saatla məhdudlaşdırılır.

Konvensiyanın qeyd edilən normasına görə, tutulan və ya həbs edilən şəxsin ağlasığan müddət ərzində məhkəmə baxışına hüququ vardır. Müddətlə bağlı işlədilən "ağlasığan" anlayışına Konvensiyanın iki maddəsində (5-ci maddənin 3-cü hissəsində və 6-cı maddənin 1-ci hissəsində) və 1 saylı Protokolun 3-cü maddəsində rast gəlinir. Bu ifadə Konvensiyanın rəsmi  mətnlərindən biri olan (Konvensiyanın rəsmi mətni ingilis və fransız dillərində tərtib edilmiş və Məhkəmə təcrübəsində yalnız bu mətnlərə istinad edilir) ingilis dili variantında "reasonable" sözünün tərcüməsi kimi verilir. İngilis dilində "reasonable" sözünün Azərbaycan dilinə tərcüməsinin bir neçə variantı vardır. Bundan irəli gələrək Konvensiyanın Azərbaycan dili variantında ayrı-ayrı ədəbiyyatlarda "reasonable" sözünün qarışığı kimi "lazımi"19, "əlverişli"20, "şüurlu"21 və s. ifadələr işlədilir.

 İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinə Müraciətetmə Mərkəzində hüquqşunasların apardığı müzakirələrdə "reasonable" sözünün tərcüməsi kimi "ağlasığan" ifadəsi daha müqabil hesab edildiyindən biz də ona üstünlük verdik.

Yeri gəlmişkən, Məhkəmə təcrübəsində "ağlasığan müddət" anlayışı onun işləndiyi maddənin məzmununa müvafiq olaraq müxtəlif qaydada təfsir edilir.

Konvensiyanın 5-ci maddəsinin üçüncü hissəsində işlədilən bu müddəanın əsas məqsədi istintaq dövründə müddətsiz tutulma və ya həbsə almanın qarşısını almaqdır. Vemxoff AFR-ə qarşı (1968-ci il) işdə Məhkəmə göstərirdi ki, həbsdə olan təqsirləndirilən şəxsin işi azadlıqda olan təqsirləndirilən şəxsin işindən üstünlüyə malik olmalıdır.

Azərbaycan Respublikasının CPM-in 158 və 159-cu maddələrində "ağlasığan müddət ərzində həbsdə saxlama" məsələsinə aydınlıq gətirilmişdir. CPM-in 158.5-ci maddəsində deyilir: "Birinci və apellyasiya instansiyası məhkəmələrinin icraatında olan cinayət işləri üzrə təqsirləndirilən şəxsin həbsdə saxlanılmasının son müddəti aşağıdakılardan artıq ola bilməz: böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətlər üzrə - üç ay; az ağır cinayətlər üzrə - beş ay; ağır cinayətlər üzrə - yeddi ay; xüsusilə ağır cinayətlər üzrə - doqquz ay.

Cinayət işi üzrə məhkəməyədək icraat zamanı həbsdə saxlanılma müddətinin uzadılması məsələsini tənzimləyən CPM-in 159-cu maddəsinin yeddinci hissəsində isə göstərilir ki, cinayət işinin məhkəməyədək icraatı zamanı təqsirləndirilən şəxsin hər bir halda həbsdə saxlanılmasının son müddəti aşağıdakılardan artıq ola bilməz: böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətlər üzrə - 3 (üç) ay; az ağır cinayətlər üzrə - 6 (altı) ay; ağır cinayətlər üzrə - 9 (doqquz) ay; xüsusilə ağır cinayətlər üzrə - 12 (on iki) ay.

Konvensiyanın 5-ci maddəsinin dördüncü hissəsilə müəyyən edilən, tutulan və ya həbs edilən şəxsin malik olduğu növbəti prosessual təminat hüquqi ədəbiyyatlarda "Habeus corpus" adlanır. Bu anlayış hələ XV əsrdə İngiltərədə bu proseduru müəyyən edən "Habeus corpus akt"ın adından götürülüb. "Habeus corpus"a görə, tutulma və ya həbsəalma nəticəsində azadlıqdan məhrum olunan hər bir kəs məhkəmədə belə qərarın qanunliyini araşdırmaq hüququna malikdir. Məhkəmə təxirə salınmadan onun tutulmasının qanuniliyi məsələsini həll edir və əgər o, qeyri-qanuni tutulubsa, onun azad olunması haqqında qərar çıxarır.

İnsan hüquqları sahəsində mövcud olan əksər beynəlxalq hüquqi sənədlərdə "Habeus corpus" əsas standartlardan biri kimi nəzərdə tutulur.

Məhkəmə təcrübəsində bu prosessual təminatla bağlı bəzi məsələlərə aydınlıq gətirilmişdir. Sançes-Reyes İsveçrəyə qarşı (1986-cı il) işdə Məhkəmə göstərmişdir ki, çəkişmə prinsipi "Habeus corpus" prosedurasına da tətbiq edilməlidir. Lami Belçikaya qarşı (1989-cu il) işdə Məhkəmə qərara gəlmişdir ki, təqsirləndirilən şəxs onun həbsdə saxlanılması haqqında qərar yoxlanılarkən istifadə edilən işin materialları ilə tanış olma imkanına malik olmalıdır.

Konvensiyanın 5-ci maddəsinin dördüncü hissəsi həbsin qanuni və əsaslığını yoxlamaq üçün nəinki ilkin nəzarəti, həm də dövri olaraq belə nəzarətin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Vinterverp Hollandiyaya qarşı (1979-cu il) işdə Məhkəmə müəyyən etmişdir ki, həbsdə olan şəxsin ağlasığan interval müddətdə həbsinin qanuniliyini yenidən yoxlanmasını tələb etmək hüququ olmalıdır. Bezikeri İtaliyaya qarşı (1989-cu il) işdə göstərilən müddətin müqabilində beş ay yarım vaxtın çox uzun olması qənaitinə gəlinmişdir.

Təəssüflə qeyd edilməlidir ki, insan hüquqları sahəsində əsas beynəlxalq standartlardan biri olan "Habeus corpus" Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında öz əksini tapmamışdır. Cari qanunvericilikdə də bu standartın ifadəsi, fikrimizcə, qənaətbəxş deyildir. Əslində qeyd edilən prosessual təminat cinayət prosessual hüququnun əsas prinsiplərindən biri kimi dəyərləndirilməli və CPM-də ona xüsusi diqqət verilməli idi. Lakin bu çox mühüm prosessual təminatın Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində hansı norma ilə tənzimlənməsini müəyyən etməkdə nəinki sıravi vətəndaşlar, hətta, çox vaxt hüquqşünaslar acız qalırlar. Buna səbəb CPM-də bu prosedura ayrıca maddənin həsr edilməməsi və kifayət qədər onun müəmmalı nəzərdə tutulmasıdır. Tam aydınlıqla verilməsə də CPM-in 90, 91, 157-ci maddələrində "Habeus corpus" prosedurunun ayrı-ayrı elementlərini görmək mümkündür. Bura daxildir: şübhəli şəxsin cinayət prosesini həyata keçirən orqan tərəfindən qəbul edilmiş və onun hüquq və qanuni mənafeyinə toxunan qərarlar haqqında həmin orqan  tərəfindən məlumatlandırmaq və öz xahişi ilə qərarların surətini almaq (maddə 90.7.19) və Məhkəmənin qərarlarından şikayət etmək hüququ (maddə 90.7.20) ; təqsirləndirilən şəxsin həbsə alma və həbsdə saxlanmanın qanuni və əsaslı olduğunu təsdiq etmək üçün cinayət prosesini həyata keçirən orqanın məhkəməyə təqdim etdiyi materiallarla tanış olmaq hüququ (maddə 91.5.21); həbsin qətiimkan tədbiri qismində seçilməsi və ya seçilməsindən imtina edilməsi barədə məhkəmənin qərarından cinayət prosesinin tərəflərinin apellyasiya instansiyası məhkəməsinə şikayət verə bilmələri və apellyasiya instansiyası məhkəməsinin bu məsələyə dair qərarın qəti olması (maddə 157.6) və s.

Konvensiyanın 5-ci maddəsində nəzərdə tutulan axırıncı prosessual təminat qeyri-qanuni həbs olunan və ya tutulan hər bir kəsin kompensasiya hüququna malik olması ilə bağlıdır. Həmin hüquq Azərbaycan Respublikasınin qanunvericiliyində geniş şəkildə öz ifadəsini tapmışdır. Konstitusiyanın "zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ" adlanan 68-ci maddəsinin ikinci bəndində deyilir: "Hər kəsin dövlət orqanlarının, yaxud onların vəzifəli şəxslərinin qanuna zidd hərəkətləri və ya hərəkətsizliyi nəticəsində vurulmuş zərərin dövlət tərəfindən ödənilməsi hüququ vardır". CPM-in 36, 56-cı maddələrində bu norma, inkişaf etdirilmişdir.

2.4.2. Ədalətli məhkəmə hüququ

Konvensiyanın 6-cı maddəsində təsbit edilən ədalətli məhkəmə təminatına hüquq pozulmuş hüquqların bərpa olunması üçün ən səmərəli vasitələrdən biridir. Həmin maddə hər bir şəxsə onun mülki hüquq və vəzifələri müəyyən edilərkən, yaxud ona qarşı irəli sürülən hər hansı bir cinayət ittihamına baxılarkən ədalətli məhkəmə hüququna təminat verir. 6-cı maddə üç hissədən ibarətdir. Birinci hissə həm mülki, həm də cinayət işlərinə aid olduğu halda, ikinci və üçüncü hissələr müstəsna olaraq yalnız cinayət işlərinə aiddir.

Komissiya və Məhkəmə təcrübəsində məhkəmə təhqiqatının ədalətli keçirilməsinin demokratik cəmiyyətdə çox mühüm əhəmiyyət kəsb etməsi nəzərə alınaraq 6-cı maddəyə genişləndirici təfsir verilmişdir. Qolder Böyük Britaniyaya qarşı (1975-ci il) işdə göstərilir ki, dövlət müəyyən sahələrdə məhkəmə nəzarətini məhdudlaşdıra və ya ləğv edə bilməz. Məhkəməyə müraciət etmək imkanı qanunlarda nəzərdə tutulmaqla bərabər (yəni  formal), həm də real olmalıdır.

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin tələblərini düzgün anlamaq üçün orada işlədilən bir sıra anlayışların Məhkəmə təcrübəsində verilən izahatlarına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır;

a) "Mülki hüquq və vəzifələr"  anlayışı

Hər şeydən əvvəl, qeyd edilməlidir ki, "mülki hüquq və vəzifələr" anlayışı dövlətdaxili qanunvericilikdə yalnız mülki hüquq sahəsi ilə əhatə olunmur. "Konvensiya baxımından hüququn mülki xarakter daşıması onun dövlətdaxili qanunvericilikdə hüquqi tövsifindən deyil, bu qanunvericiliklə ona hansı maddi məzmun verilməsindən və onunla hansı nəticənin əlaqələndirilməsindən asılıdır"22. Məhkəmə təcrübəsində müflisləşmə haqqında qərarın çıxarılması, böhtan haqqında işin qaldırılması, mülki dövriyyədə sığorta sahibkarlıq fəaliyyətilə məşğul olma, hakimlik fəaliyyəti, vəkillik işi, tibbi sığorta çərçivəsində təqaüd alma, ətraf mühitin çirklənməsilə bağlı kompensasiya tələb etmə, aksionerlərin milliləşdirilən obyektlərə görə kompensasiya alma kimi məsələlər "mülki hüquq" çərçivəsində tövsif edilmiş və həmin hallara münasibətdə Konvensiyanın 6-cı maddəsinin tətbiqi hesab edilmişdir23.

Bununla yanaşı, Məhkəmə və Komissiya belə qənaətə gəlmişdir ki, aşağıdakı işlər "mülki hüquq və vəzifələrlə" əhatə olunmur;

1.   vətəndaşlıq məsələlərilə bağlı mübahisələr;

2.   ölkəyə gəlmək hüququ;

3. məhkəməyə qədər müvəqqəti azad olunma haqqında həbs edilmiş şəxsin vəsatəti;

4. həbsxanada işləmək və belə işə görə haqq almaq hüqüqu;

5. bağışlanma və cəzanın yüngülləşdirilməsinə hüququn müəyyən edilməsi;

6. vergi tariflərinin müəyyən edilməsi və vergi imtiyazlarına hüquq;

7. ruhanilərin işləri üzrə intizam icraatı;

8. təqaüd və sığorta fondlarına üzvlük haqqı verməyənlərin onlardan istifadə hüququ;

9. təhsil müəssisəsinin xarici tələbələrə təhsil verməklə bağlı hökumətdən "icazə" alması;

10. sığınacaq hüququ və qaçqın statusunu almaq hüququ;

11. dövlət qulluqçularının işləri üzrə intizam icraatı...

b) "Cinayət ittihamı" anlayışı

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin birinci hissəsinin tətbiq edildiyi ikinci sahə "hər hansı bir cinayət ittihamı" ilə bağlıdır. 6-cı maddənin ikinci və üçüncü hissələri isə "cinayətdə ittiham edilən" hər bir şəxsə tətbiq edilir. Göstərilən ifadələr eyni cür təfsir edilir və "cinayət ittihamının" mövcudluğu 6-cı maddənin bütövlükdə tətbiqinə gətirib çıxarır.

Konvensiyanın konteksti baxımından "Cinayət ittihamı" avtonom əhəmiyyətə malikdir və bundan irəli gələcək ittihamın cinayət xarakteri daşıyıb-daşımaması ilə bağlı dövlətdaxili qanunvericiliyin mövqeyi müəyyənedici deyildir24.

Məhkəmə ittihamın verilməsini müəyyən etmək üçün işin formal deyil, maddi tərəfinə diqqəti çəkməyə üstünlük verir. Foti və başqaları İtaliyaya qarşı (1982-ci il) işdə Məhkəmə göstərmişdir ki, cinayət ittihamı cinayət törətməkdə şübhəli bilinən şəxsin vəziyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərən hər hansı növ tədbirləri özündə ehtiva edir. Belə tədbirlərə həbs, yaşayış sahəsinin axtarışı, şəxsi axtarış aid edilir. Dövlət Konvensiyanın 6-cı maddəsinin tələblərindən yayınmaq üçün cinayət işinə inzibati rəng verməkdə haqlı deyildir. İşin "cinayət işi" olub-olmaması müəyyən edilərkən pozulmuş hüquq normasının əhəmiyyəti və mümkün olan cəzanın mahiyyəti və ciddiliyi əsas götürülür.

c) Müstəqil və qərəzsiz məhkəmə

Pullar Birləşmiş Krallığa qarşı (1996-cı il) işdə Məhkəmə göstərmişdir ki, məhkəmənin "müstəqil" hesab edilməsi üçün aşağıdakı məsələlərə fikir vermək lazımdır;

a) onun üzvləri (hakimlər) hansı üsulla təyin edilmişdir;
b) onların vəzifədə qalma müddəti nə qədərdir;

c) xarici təsirlərdən təminatlar varmı;
ç) məhkəmədə müstəqilliyin zahiri əlamətləri mövcuddurmu ("inter alia").

Məhkəmə "qərəzsizlik" tələbinin isə iki cəhətini qeyd edir. Birincisi, məhkəmə subyektiv olaraq qabaqcadan əmələ gələn şəxsi fikirlərdən və tərəfgirlikdən azad olmalıdır. İkincisi, o, obyektivlik baxımından qərəzsiz olmalı, yəni, bu istiqamətdə mövcud ola biləcək hər hansı əsaslı şübhələri təminatlı dərəcədə istisna etməlidir25.

Məhkəmələrin müstəqil və qərəzsiz olması haqqında müddəa həm Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında, həm də cari qanunvericilikdə geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Konstitusiyanın 127-ci maddəsinin birinci hissəsində məhkəmənin müstəqilliyi, ikinci hissəsində isə qərəzsizliyi təsbit edilmişdir: "I. Hakimlər müstəqildir, yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına tabedirlər və səlahiyyətləri müddətində dəyişilməzdirlər. II. Hakimlər işlərə qərəzsiz (ədalətli, tərəflərin hüquq bərabərliyinə, faktlara əsasən və qanuna müvafiq baxırlar..."  Bu müddəa "Məhkəmələr və Hakimlər haqqında" 10 iyun 1997-ci il tarixli Qanunda, CPM-in 25 və 28-ci maddələrində, habelə digər sənədlərdə inkişaf etdirilmişdir. CPM-nin 28.3-cü maddəsində deyilir ki, hakim və ya andlı iclasçı şəxsən cinayət prosessinin nəticəsi ilə birbaşa, yaxud dolayı yolla maraqlıdırsa, cinayət işi və ya cinayət ilə bağlı digər material üzrə ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində iştirak edə bilməz.

MPM-nin 7-ci maddəsində hakimlərin müstəqilliyi ifadə olunsa da, fikrimizcə, bir az tələskənliyə yol verilmiş, hakimlərin qərəzsiz olması məsələsi mülki prosessual  icraatın ayrıca prinsipi kimi müəyyən edilməmişdir.

ç) "Ağlasığan müddət" anlayışı

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin birinci hissəsində nəzərdə tutulan "ağlasığan müddət"in hədləri işin mülki və cinayət xarakterli olmasından asılı olaraq aydınlaşdırılır. Cinayət işləri həmin müddət cinayət törətməkdə şübhəli bilinmə haqqında səlahiyyətli orqan tərəfindən şəxsin rəsmi xəbərdar edilməsindən başlanır. Məhkəmə Qinço Portuqaliyaya qarşı (1984-cü il) işdə cavabdeh dövlətin "ağlasığan müddətin" meyarlarına əməl etməməsini əsaslandırmaq üçün gətirdiyi "personalın çatışmaması" və "ya ümumi inzibatçılıq qaydalarının mürəkkəbliyi" kimi arqumentlərini rədd etmişdir.

"Ağlasığan müddətin" meyarları müəyyən edilərkən konkret işin mürəkkəblik dərəcəsi, hakimiyyətin işin təhqiqatına yanaşma tərzi, ərizəçinin davranışı, ərizəçinin qanuni hüquqlarının realizasiyası üçün vaxt faktorunun əhəmiyyəti, habelə müddətin uzanmasına təsir edən digər xüsusi hallar əsas götürülür.
"Ağlasığan müddətin" qurtarma vaxtı cinayət işlərində Kassasiya instansiyasının son qərarı da daxil olmaqla işin icraatının bütün mərhələlərini əhatə edir. Mülki işlərə gəldikdə isə bu müddət düzgün tərtib olunmuş iddia ərizəsinin məhkəməyə və ya digər şəlahiyyətli orqana təqdim edildiyi andan başlanır. Onun bitmə momentini müəyyən etmək isə çox vaxt çətin olur. Çətinlik ondan irəli gəlir ki, əksər mülki işlərdə çıxarılan son qərarla həmin qərarın icrası arasında xeyli müddət keçir və yaxud belə qərar bəzi hallarda heç icra olunmur. Respublikamızın təcrübəsində məhkəmə qərarlarının icra olunmaması ilə  bağlı çoxlu misallar çəkmək olar. Məhkəmə mülki işlər üzrə çıxarılan qərarın icra olunmaması və ya gec icra olunması ilə bağlı müddəti də "ağlasığan müddətə"  daxil edir. Xornsbi Yunanıstana qarşı (1997-ci il) işdə göstərilmişdir ki, məhkəmənin son və qəti qərarının icra olunmamasına dövlətdaxili hüquqda yol verilərsə, onda Konvensiyanın 6-cı maddəsi ilə təminat verilən "ədalətli məhkəmə hüququ" illüziya olar. "Hər hansı bir məhkəmənin çıxardtığı qərarın icrasına da 6-cı maddədə nəzərdə tutulan ədalətli məhkəmənin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi baxılmalıdır"26.

Məhkəmə "ağlasığan müddət" anlayışına təfsir verərkən həm də göstərmişdir ki, cavabdehin dövlətdaxili məhkəmə proseslərin uzun müddət davam etməsinə haqq qazandırmaq üçün ölkədə ictimai-siyasi vəziyyətə istinad etməsi yolverilməzdir27.

d) açıq məhkəmə araşdırması hüququ

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin birinci hissəsində göstərilir ki, ədalətli məhkəmə hüququnun əsas şərtlərindən biri də məhkəmə araşdırmasının açıq aparılmasıdır. Konvensiyanın 6-cı maddəsi, eyni zamanda bu prinsipə müəyyən qeyd-şərtlər etmişdir: "Məhkəmə qərarı açıq elan edilir, lakin demokratik cəmiyyətdə əxlaq, ictimai qayda və ya milli təhlükəsizlik maraqları naminə, həmçinin, yetkinlik yaşına çatmayanların maraqları və ya tərəflərin şəxsi həyatının müdafiəsi bunu tələb etdikdə, yaxud məhkəmənin fikrincə, aşkarlığın ədalət mühakiməsinin maraqlarını poza biləcəyi xüsusi hallar zamanı ciddi zərurət olduqda mətbuat və ictimaiyyət bütün proses boyu və ya onun bir hissəsində məhkəmə iclasına buraxılmaya bilər".

Məhkəmə milli məhkəmədə qapalı kecirilmiş icraatın Konvensiyanın 6-cı maddəsinin tələblərinə zidd olub-olmamasına qiymət verərkən yuxarıda sadalanan şərtlərin hər hansı birinin mövcudluquna diqqət yetirir. Əgər həmin şərtlərdən heç biri ortada yoxdursa, Məhkəmə fərdin ədalətli məhkəmə hüququnu pozulmuş hesab edir.

Le Kont, Van Leven və De Meyere Belçikaya qarşı (1981-ci il) işdə Məhkəmə göstərmişdir ki, tərəflərin hər ikisinin razılığı ilə məhkəmə iclasının qapalı keçirilməsinə yol verilə bilər.

Qeyd edilmişdir ki, məhkəmə qərarları hər bir halda açıq elan edilir və göstərilən istisnalar bu prosedura aid deyildir.

Məhkəmələrdə işlərin icraatının açıq aparılması prinsipi və onun məhdudlaşdırmasına səbəb ola biləcək qanuni əsaslar Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 127-ci maddəsinin beşinci hissəsində öz ifadəsini tapmışdır: "Bütün məhkəmələrdə işlərin icraatı açıq aparılır. İşə qapalı iclasda baxılmasına yalnız o halda icazə verilir ki, məhkəmə açıq icraatın dövlət, peşə və kommersiya sirrinin açılmasına səbəb olacağını güman edir, ya da vətəndaşların şəxsi və ya ailə həyatının məxviliyini qorumaq zərurətinin mövcudluğunu müəyyən edir".

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin birinci hissəsində nəzərdə tutulan məhdudiyyətlər tam şəkildə Konstitusiyada öz əksini tapmayıb. Eyni zamanda, Konstitusiyada nəzərdə tutulan "peşə və kommersiya sirri"lə bağlı məsələyə Konvensiyanın müvafiq normasında rast gəlinmir.

Anoloji normalar CPM və MPM-də də təsbit olunmuşdur. CPM-nin 27-ci maddəsi Konstitusiyanın oxşar normasını eynilə ehtiva edirsə, MPM-nin 10-cu maddəsində isə problemə geniş yanaşma mövcuddur. Burada məhkəmə baxışının aşkarlığına yönələn, həm Konstiusiyada, həm də Konvensiyada nəzərdə tutulan bütün məhdudiyyətlər əks olunmuşdur.

Məhkəmə aktlarının bütün hallarda açıq elan olunması ilə bağlı həm MPM-də ( maddə 10.11 ), həm də CPM-də (maddə 27.3) ayrıca norma vardır.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Konvensiyanın 6-cı maddəsinin ikinci və üçüncü hissələri yalnız cinayət işlərinə aiddir.  Burada şəxsə cinayət ittihamı irəli sürülərkən məcburi riayət edilməli olan minimal tələblər nəzərdə tutulmuşdur. Onların hər biri ədalətli məhkəmə təhqiqatının məcburi komponenti hesab edilir və onlardan hər hansı birinə riayət etməmə ədalətli məhkəmə hüququnun pozulması kimi qiymətləndirilir. Həmin tələblərə aşağıdakılar aiddir;

a) Təqsirsizlik prezumpsiyası

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin ikinci hissəsinə müvafiq olaraq cinayət törətməkdə ittiham olunan hər kəs onun təqsiri qanun əsasında sübut edilənədək təqsirsiz hesab edilir. Məhkəmə göstərmişdir ki, qanuna əsasən təqsiri sübut olunmayan və rəsmi ittihama qarşı müdafiə hüququnu həyata keçirməyə imkanı olmayan təqsirləndirilən şəxsin günahı haqqında rəyi özündə ifadə edən hər hansı məhkəmə qərarı təqsirsizlik prezumpsiyası prinsipini pozur28. Təqdirəlayiq haldır ki, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində analoji normalar Konvensiyanın müvafiq normasına və Məhkəmə təcrübəsinə tamamilə uyğundur. Konstitusiyanın 63-cü maddəsidə təqsirsizlik prezumpsiyası prinsipi hərtərəfli əks olunmuşdur: "I.Hər kəsin təqsirsizlik prezumpsiyası hüququ vardır. Cinayətin törədilməsində təqsirləndirilən hər bir şəxs, onun təqsiri qanunla nəzərdə tutulan qaydada sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü yoxdursa, təqsirsiz sayılır. II. Şəxsin təqsirli olduğuna əsaslı şübhələr varsa, onun təqsirli bilinməsinə yol verilmir. III. Cinayət törədilməsində təqsirləndirilən şəxs özünun təqsirsizliyini sübuta yetirməyə borclu deyildir. IV. Ədalət mühakiməsi həyata keçirilərkən qanunu pozmaqla əldə edilmiş sübutlardan istifadə oluna bilməz. V. Məhkəmənin hökmü olmasa, kimsə cinayətdə təqsirli sayıla bilməz".

Oxşar norma CPM-nin 21-ci maddəsində də təsbit edilmişdir.

b) İttiham haqqında başa düşülən dildə dərhal və ətraflı məlumatlandırilmaq hüququ

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "a" bəndində ifadə olunan bu huquqa təfsir verərkən Komissiya göstərmişdir ki, təqsirləndirilən şəxs tək ona qarşı irəli sürülən ittihamın səbəblərilə deyil, həm də ittihamın xarakterilə, onun hüquqi tövsifilə, habelə irəli sürülən itihamda baş verən hər hansı bir dəyişikliklə bağlı məlumatlandırılmalıdır29.

Məlumatın çatdırılması ilə bağlı "dərhal" anlayışı təqsirləndirilən şəxsin öz müdafiəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər vaxt imkanına malik olması ilə əlaqələndirilir. Təqsirləndirilən şəxsin "onun başa düşdüyü dildə" məlumatlandırılması ilə bağlı tələb müxtəlif üsullarla: tərcüməçi vasitəsilə, təqsirləndirilən şəxsin dilini bilən vəkil vasitəsilə, məhkəmə sənədlərini tərcümə etmək yolu ilə təmin edilə bilər. Bu zaman işdə olan bütün materialların yazılı tərcüməsi vacib hesab edilmir. Lakin ittiham rəyinin tərcüməsi məcburidir.

Cinayət törədilməsində ittiham olunan hər bir şəxsin dərhal cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinin səbəbləri haqqında məlumat almaq hüququnu özündə ifadə edən Konstitusiyanın 67-ci maddəsi haqqında yuxarıda izahat vermişdik. Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "a" bəndində nəzərdə tutulan "dil"lə bağlı tələb Konstitusiyanın 127-ci maddəsinin onuncu bəndində təsbit olunmuşdur. Orada deyilir ki, işin iştirakçısı olub, məhkəmə icraatının aparılmadığı dili bilməyən şəxslərin işin materialları ilə tanış olmaq, məhkəmədə tərcüməçi vasitəsi ilə iştirak etmək və məhkəmədə ana dilində çıxış etmək huququ təmin edilir. Konstitusiya Konvensiyadan fərqli olaraq bu hüquqa malik olan subyektlərin geniş dairəsini nəzərdə tutur.  Belə ki, Konstitusiyanın adı çəkilən maddəsində ancaq təqsirləndirilən şəxsdən deyil, işin bütün iştirakçılarından söhbət gedir. Analoji norma CPM-nin 26-cı maddəsində də əks olunub.

c) Öz müdafiəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər vaxta və     imkana malik olmaq hüququ

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "b" bəndində göstərilir ki, cinayət törətməkdə ittiham edilən şəxs öz müdafiəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər vaxta və imkana malik olmalıdır. "Kifayət qədər vaxt və imkan" aşağıdakıları özündə ehtiva edir: öz müdafiəsini hazırlamaq üçün lazım olan sənədlərlə, o cümlədən, şahid ifadələrilə tanış olmağın mümkünlüyü; vəkil tutmaq və onunla əlaqə saxlamaq imkanı. Müdafiənin hazırlanması üçün verilən vaxtın "kifayət qədərinə" qiymət verilərkən işin xarakteri və mürəkkəbliyi də daxil olmaqla bütün halları öyrənilməlidir.

Komissiya belə qənaətə gəlmişdir ki, göstərilən hüquq tək birinci instansiya məhkəməsində ittihamdan müdafiə olunmaq üçün deyil, həm də yuxarı instansiyalarda işin baxılması zamanı təmin edilməlidir30. Bu huquq müdafiəçiyə deyil, təqsirləndirilən şəxsə mənsübdur. Ona görə də müdafiəçi həmin hüququn pozulması ilə bağlı Məhkəmədə müstəqil tərəf ola bilməz.

Qeyd edilən hüquq CPM-nin 19-cu maddəsinin dördüncü hissəsində eynilə nəzərdə tutulmuşdur. Orada deyilir ki, cinayət prosesini həyata keçirən orqan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin "öz müdafiəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər vaxt vermək və imkan yaratmaq" hüququnu təmin etməlidir.

ç) Şəxsən və ya özünün seçdiyi müdafiəçi vasitəsilə özünü müdafiə etmək hüququ; təyin edilmiş müdafiəçiyə malik olmaq

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "c" bəndində təsbit olunan bu normanın daha çox ikinci hissəsilə bağlı Məhkəmə təcrübəsində araşdırmalara rast gəlinir. Məlum olmuşdur ki, müdafiəçi təyin edilərkən çox vaxt prosessual qanunun tələbinə riayət etmək məqsədi güdülmüş və o, faktiki olaraq öz vəzifəsini yerinə yetirməmişdir. Artiko İtaliyaya qarşı (1980-cı il) işdə Məhkəmə qeyd etmişdir ki, Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "c" bəndi vəkilin "təyinini" deyil, "köməyini" nəzərdə tutur.

Məhkəmə müəyyən etmişdir ki, ədalət mühakiməsinin mənafeyi tələb edərsə, pulsuz hüquqi yardım almaq hüququ öz-özünü müdafiənin məcburi alternativi deyil, müstəqil hüquqdur. Əgər işdə müəyyən professional bilik tələb edən hüquqi məsələlər qaldırılırsa, ittiham olunan şəxsdən həmin məsələləri təhlil etməyini tələb etmək olmaz31.

Normanın mətnində işlədilən "ədalət mühakiməsinin maraqları" işin hallarından asılı olaraq səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən müəyyən edilir. Onların qərarı isə gələcəkdə Məhkəmənin müzakirə predmeti ola bilər.

Müdafiə hüququ Konstitusiyanın 61-ci maddəsində geniş formada təsbit olunub:  "I. Hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ vardır. II. Qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda hüquqi yardım ödənişsiz, dövlət hesabına göstərilir. III. Hər bir şəxsin səlahiyyətli dövlət orqanları tərəfindən tutulduğu, həbsə alındığı, cinayət törədilməsində ittiham olunduğu andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ vardır". Bundan əlavə, Konstitusiyanın 127-ci maddəsinin səkkizinci hissəsində məhkəmə icraatının istənilən mərhələsində hər kəsin müdafiə hüququna təminat verilir.

CPM-in 19-cu maddəsində isə müdafiə hüququ ilə bağlı konstitusion müddəalar ətraflı şərh edilir. Burada şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin "müdafiəçinin haqqını ödəmək üçün kifayət qədər vəsaiti olmadıqda, pulsuz hüquqi yardım almaq" hüququ da xisusi vurğulanır.

Konstitusiyada sadalanan hüquqların cari qanunvericiliklə məhdudlaşdırılması tendensiyası müdafiə hüququnun məzmunu ilə bağlı məsələlərin tənzimlənməsində də özünü biruzə verir. Belə ki, 28 dekabr 1999-cü il tarixli "Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun bir sıra maddələri müdafiə hüququnun məhdudlaşdırılmasına yönəlib. Adı çəkilən Qanunun 4-cü maddəsinin ikinci hissəsində deyilir: "Cinayət işləri üzrə məhkəmə prosesində, ibtidai istintaqda və ya təhqiqatda Azərbaycan Respublikasının prosessual qanunvericiliyinə müvafiq olaraq müdafiəçi qismində yalnız vəkillər iştirak edə bilərlər". Həmin maddənin birinci hissəsinə görə yalnız müəyyən olunmuş qaydada Vəkillər Kollegiyası üzvlüyünə qəbul edilmiş və vəkil andı içmiş şəxs vəkillik fəalyyətini həyata keçirə bilər. Qanunun 26-cı maddəsi isə əcnəbi vəkillərin Azərbaycan Respublikasının ərazisində hüquqi yardım göstərməsini məhdudlaşdırır: "Bu Qanunun tələblərinə əsasən Azərbaycan Respublikası ərazisində əcnəbi vəkillər tərəfindən hüquqi yardım göstərilməsi yalnız əcnəbinin mənsub olduğu dövlətin qanunları və ya beynəlxalq hüquq normalarının tətbiqinə dair verilən məsləhət və rəylərlə məhdudlaşır". Həmin maddənin 2-ci hissəsi isə əcnəbi vəkillərinin Azərbaycan Respublikası ərazisində mülki, cinayət və s. işlərə buraxılmasını Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə müvafiq olaraq qarşılılıq prinsipinin öhdəsinə buraxır. Fikirmizcə, adı çəkilən qanunun qeyd olunan normaları Konvensiyanın 13-cü maddəsinə təsbit edilən səmərəli hüquqi müdafiə vasitələri hüququnun və Konstitusiyanın 61-ci maddəsində ifadə olunan hüquqi yardım almaq hüququnun məhdudlaşdırılmasına yönəlib. Belə ki, həmin normalar müəyyən məsələlərlə bağlı yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququnu Azərbaycan Respublikası Vəkillər Koleqqiyasının göstərə biləcəyi xidmətlə məhdudlaşdırır.

Beynəlxalq standartla müqayisədə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində "ədalət mühakiməsinin maraqları" ifadəsinə də rast gəlinmir.

Konvensiyada hüquqi müdafiə ilə əlaqəldar ayrıca bir maddə də mövcuddur. "Səmərəli hüquqi müdafiə vasitələri hüququ" adlanan 13-cü maddədə deyildir: "Bu Konvensiyada təsbit olunmuş hüquq və azadlıqları pozulan hər kəs, hətta, bu pozulma rəsmi fəaliyyət göstərən şəxslər tərəfindən törədildikdə belə, dövlət orqanları qarşısında səmərəli hüquqi müdafiə vasitələrinə malikdir". Maddənin mətnindən göründüyü kimi, o, Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsində nəzərdə tutulanlara münasibətdə ümumi xarakter daşıyır.

d) Şahidlərin dindirilməsi hüququ

Konvensiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "d" bəndində nəzərdə tutulanları mütəxəssislər çəkişmə prinsipinin ifadəsi kimi qiymətləndirirlər.Bu normanın məqsədi, hər şeydən əvvəl, təqsirləndirilən şəxs üçün ittihamla müqayisədə şahidlərə münasibətdə bərabər imkanlar yaratmaqdır. Belə qayda ittiham olunan şəxsə ittiham tərəfindən çıxış edən şahidin ifadəsini təkzib etmək imkanı verir.

Söhbət gedən norma sözbəsöz Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmasa da, onun mahiyyətini özündə ifadə edən norma - ədalət mühakiməsində çəkişmə prinsipi həm Konstitusiyada, həm də CPM-də təsbit olunmuşdur. Konstitusiyanın 127-ci maddəsinin yeddinci hissəsində deyilir ki, məhkəmə icraatı çəkişmə prinsipi əsasında həyata keçirilir. CPM-nin 32.2.2-ci maddəsində isə göstərilir ki, hər bir tərəf məhkəmədə öz mövqeyini müdafiə etmək üçün bərabər hüquqlara və imkanlara malikdir.

e) Tərcüməçi köməyindən pulsuz istifadə etmək hüququ

Konvesiyanın 6-cı maddəsinin üçüncü hissəsinin "e" bəndində təsbit olunan bu huququn məzmununa Komissiya və Məhkəmə təcrübəsində xeyli aydınlıq gətirilmişdir. Əvvəla, tərcüməçi köməyindən pulsuz istifadə etmə təqsirləndirilən şəxsi tərcüməçi ilə bağlı bütün xərclərdən tam və qəti şəkildə azad edir. Hətta, ittiham olunan şəxsin xeyrinə qərar çıxardıqda belə, ondan xərclər tələb oluna bilməz. İkincisi, səlahiyətli orqanın üzərinə tərcüməçi təmin etməklə bağlı qoyulan öhdəlik sadəcə tərcüməni deyil, keyfiyyətli təcüməni nəzərdə tutur.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində bu məsələnin qoyuluşu ilə biz artıq yuxarıda analoji normaların tədqiqi zamanı tanış olmuşuq.

2.4.3. İşgəncələrin qadağan olunması

Konvensiyanın 3-cü maddəsinə görə, heç kəs işgəncəyə, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftara və ya cəzaya məruz qalmamalıdır. Məhkəmə təcrübəsində Konvensiyanın 3-cü maddəsində işlədilən "işgəncə", "qeyri-insani rəftar və ya cəza", "ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəza" anlayışlarına aydınlıq gətirilmişdir. İrlandiya Böyük Britaniyaya qarşı (1978-ci il) işdə "işgəncəyə" ciddi və ağır iztirabla müşayiət olunan, bilə-bilə qeyri-insani rəftar kimi qiymət verilir. "Qeyri-insani rəftar və ya cəza" isə ağır fiziki və ya ruhi iztirablar vermə kimi şərh edilir. "Ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəzaya" isə belə hərəkətə məruz qalan şəxsi təhqir etmək, alçaltmaq və ya onun fiziki və mənəvi müqavimətini sındırmaq məqsədi ilə onda qorxu, ruh düşgünlüyü və özünə inamsızlıq hisslərinin yaranmasına yönələn pis rəftar kimi anlayış verilir.

1984-cü ildə BMT Baş Məclisi tərəfindən qəbul edilən İşgəncələrə və digər qəddar, insanlıqdan kənar, yaxud ləyaqəti alçaldan davranış və cəza növləri əleyhinə Konvensiyanın 1-ci maddəsinə görə, "işgəncə" termini hər hansı bir şəxsə ondan və ya üçüncü şəxsdən məlumat, yaxud etiraf almaq, onu, yaxud üçüncü şəxsi törətdiyi, yaxud törədilməsinədə şübhələnilən hərəkətə görə cəzalandırmaq, həmçinin onu, yaxud üçüncü şəxsi qorxutmaq və ya məcbur etmək, yaxud hər hansı xarakterli ayrı-seçkiliyə əsaslanan hansısa səbəbə görə dövlətin vəzifəli şəxsi, yaxud rəsmi şəxs kimi çıxış edən başqa bir şəxs tərəfindən, yaxud onların təhriki və ya onların bixəbərliyi, yaxud göz yumması ilə qəsdən güclü fiziki, yaxud mənəvi ağrı və ya əzab yetirən hərəkətlər deməkdir. Bu tərifə yalnız qanuni sanksiyalar nəticəsində törəyən, bu sanksiyaların ayrılmaız tərkib hissəsi olan, yaxud onların təsadüfən doğurduğu ağrı və əzablar daxil edilmir32.

İşgəncənin qadağan olunması haqqında norma Konstitusiyada öz əksini tapsa da fikrimizcə, ona lazımi diqət yetirilməmişdir. Belə ki, həmin norma Konstitusiyanın "Şərəf və ləyaqətin müdafiəsi hüququ" adlanan 46-cı maddəsində nəzərdə tutulması bir qədər təəccüb doğurur. Ümumiyyətlə, işgəncəyə məruz qalma ilə şərəf və ləyaqətin müdafiəsi ayrı-ayrı məsələlər olduğundan onların bir maddədə nəzərdə tutulması məntiqə uyğun deyildir33.

Bu mühüm beynəlxalq standarta Konstitusiyada ayrıca maddənin həsr olunması daha məqsədəmüvafiq olardı.

Konstiutsiyanın 46-cı maddəsinin üçüncü hissəsində deyilir: "Heç kəsə işgəncə və əzab verilə bilməz. Heç kəs insan ləyaqətini alçaldan r?ftara v? ya c?zaya m?ruz qala bilm?z..." Konvensiyanın analoji normasından fərqli olaraq burada "qeyri-insani rəftar və cəza"dan söhbət getməsə də, əslində həmin məsələ də qeyd edilən norma ilə əhətə olunmuş hesab edilməlidir.

İşgəncələrin qadağan olunması ilə bağlı tələb cari qanunvericilikdə də öz əksini tapmışdır. İşgəncə vermək Azərbaycan Respublikası CM ilə cinayət hesab edilir və onu tətbiq edən Qanuna əsasən cəzalandırılır. Polis haqqında Azərbaycan Respublikasının 28 oktyabr 1999-cu il tarixli Qanunun 5-ci maddəsinə görə polisin hər hansı şəxslə insanın ləyaqətini alçaldan şəkildə rəftar etməsi yolverilməzdir. Cinayət törədən və ya törətməkdə şübhələnilən şəxsləri məlumat verməyə və ya cinayət əməli törətməkdə təqsirini etiraf etməyə məcbur etmək, bu məqsədlə onları və digər şəxsləri hədələmək, işgəncəyə məruz qoymaq, onlara hər hansı fiziki və ya mənəvi təsir göstərmək qadağandır. Azərbaycan Respublikası CİM-in 30-cü maddəsinin üçüncü hissəsində isə deyilir ki, məhkumlarla rəftarda işgəncələrə, digər qeyri-insani hərəkətlərə və şəxsiyyətin alçaldılmasına yol verilmir.

Qeyd edilənlər yalnız qanunvericiliyin formal tələbləridir. Təəssüflər olsun ki, hələ də cəmiyyətimizdə işgəncə ilə bağlı problemlər mövcuddur və onların tezliklə aradan qaldırılması cəmiyyətin hər bir üzvündən asılıdır.

* * *

III FƏSİL

AVROPA İNSAN HÜQUQLARI MƏHKƏMƏSİ İNSAN HÜQUQLARI ÜZRƏ AVROPA KONVENSİYASININ MÜDAFİƏ MEXANİZMİDİR

3.1. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi daim təkmilləşən mexanizmdir (tarixi aspektlər)

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi 1950-ci il İnsan Hüquqları haqqında Avropa Konvensiyasına əsasən təsis edilib. Keçən müddət ərzində Məhkəmənin fəaliyyət dövrünü əsasən iki hissəyə ayırmaq olar: 01 noyabr 1998-ci ildə qüvvəyə minmiş 11 saylı Protokola əsasən həyata keçirilmiş islahata qədər və islahatdan sonrakı dövrlər.

04 noyabr 1950-ci ildə qəbul edilən Konvensiya 03 sentyabr 1953-cü ildə qüvvəyə minsə də, Məhkəmə öz fəaliyyətinə yalnız 21 yanvar 1959-cu ildən başlamışdır. Məhkəmənin öz fəaliyyətinə bu qədər gec başlaması Konvensiyanın həmin dövrdə qüvvədə olan normaları ilə izah edilir. Məsələ burasındadır ki, Konvensiya və onun müdafiə mexanizmi olan Məhkəmə müasir beynəlxalq hüquqa bir sıra inqilabi yeniliklər gətirmiş və Avropa Şurasının üzvü olan dövlətlər də həmin yenilikləri uzun müddət qəbul etməyə tərədüd etmişlər. Bu, hər şeydən əvvəl fərdə beynəlxalq hüququn subyekti statusunun verilməsi və onun üçün indiyə qədər beynəlxalq hüququn mütləq suveren subyekti olan dövləti beynəlxalq Məhkəməyə çəkmə imkanının nəzərdə tutulması ilə əlaqədar idi.

Digər tərəfdən, islahata qədərki dövr ərzində Konvensiyada nəzərdə tutulan hüquqların müdafiəsi ilə əlaqədar Məhkəmədən başqa, həm də İnsan Hüquqları üzrə Komissiya fəaliyyət göstərirdi. O vaxt qüvvədə olan prosedur qaydalara görə, insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı ilkin təhqiqat Komissiya tərəfindən həyata keçirilirdi. 1959-cu ilə qədər Məhkəmə icraatı üçün material olmadığına görə, onun fəaliyyətə başlamasına da xüsusi zərürət olmamışdır.

Müvafiq təcrübə olmadığından Məhkəmənin fəaliyyətinin birinci dövrünün ilk 20 ili xeyli ləngimələrlə müşayiət olunmuşdur. Həmin müddət ərzində Məhkəmə cəmi 11 işə baxmış və bu işlər üzrə 17 qərar çıxarmışdır. Qeyd edək ki, həmin qərarlarla Məhkəmənin gəldiyi bir sıra nəticələr bu gün də öz əhəmiyyətini itirməmişdir.

Öz fəaliyyətində getdikcə səmərəliliyi artıran Məhkəmə növbəti 15 ildə (70-ci illərin ortalarından 90-cı illərə qədər) artıq 200-ə qədər işə mahiyyətcə  hüquqi qiymət vermişdir. Həmin müddət ərzində baxılan fərdi şikayətlərin ən çoxu Konvensiyanın 6-cı maddəsində nəzərdə tutulan ədalətli məhkəmə təhqiqatına aid olan hüququn pozulması ilə bağlı olmuş və cavabdeh dövlət kimi ən çox çıxış edən Böyük Britaniya (38 dəfə) olmuşdur. Sonrakı yerləri İtaliya (31 dəfə), Almaniya Federativ Respublikası (22 dəfə), Hollandiya (18 dəfə) və s. dövlətlər tutmuşlar. Mütəxəssislərin fikrinə görə, bu müddət ərzində Məhkəmə özünün müdriklik dövrünə qədəm qoymuş və geniş nüfüz qazanmışdır.

1990-1998-ci illərdə isə Məhkəmə 700-dən artıq işə baxmışdır. Bu dövrdə Məhkəmə icraatında baxılan işlərin kəmiyyətinin sürətlə artması bir tərəfdən Avropa Şurasına üzv olan dövlətlərin sayının artması ilə izah olunurdusa, digər tərəfdən mövcud prosedur qaydalarda edilən dəyişikliklərlə əlaqədar idi. 1990-cı ildə qəbul edilən və 1994-cü ildə qüvvəyə minən 9 saylı Protokola əsasən, fərdi şikayətçiyə Məhkəmə prosesinin tam hüquqlu subyekti statusu verilir. Bundan sonra onlar birbaşa Məhkəməyə şikayət vermək və Məhkəmə qarşısında şəxsən dayanmaq hüququ qazanırlar. Qeyd edilən prosedur qeydalarla əlaqədar Məhkəmə 1994-1998-ci illər ərzində iki reqlametlə fəaliyyət göstərməyə məcbur olmuşdur. A reqlamenti 9 saylı Protokolu ratifikasiya etməyən dövlətə qarşı qaldırılan fərdi şikayətlərə tətbiq edilmiş, B reqlamenti isə artıq 9 saylı Protokolu ratifikasiya etmiş dövlətlərə münasibətdə işlənmişdir1.

Artıq 90-cı illərin əvvəllərində məlum oldu ki, hətta 9 saylı Protokolla müdafiə mexanizminə edilən dəyişiklik günün tələbləri səviyyəsinə cavab vermir və onun ciddi şəkildə təkmilləşdirilməsinə zərurət vardır. Hələ 1992-ci ildə Avropa Şurasının Parlament Assambleyası Konvensiyanın nəzarət mexanizmində kordinal dəyişikliklərin zəruriliyini vurqulayan tövsiyə qəbul edir. Bu haqda qərar isə 1993-cü ildə Avropa Şurası çərçivəsində ilk dəfə yüksək səviyyədə keçirilən dövlət və hökumət başçılarının Vyana görüşündə qəbul edilir.

14 may 1994-cü ildə "Konvensiyaya üyğun olaraq yaradılan nəzarət mexanizminin yenidən təşkili haqqında" 11 saylı Protokol imzalanır. Adından göründüyü kimi, 11 saylı Protokol Konvensiyanın nəzarət mexanizmi olan Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin fəaliyyətilə əlaqədar ciddi islahatların həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Protokolun qüvvəyə minməsi üçün dörd ildən artıq vaxt tələb olunmuş və ən nəhayət, 01 noyabr 1998-ci ildən tətbiq olunmağa başlanmışdır. Həmin tarixdən etibarən Məhkəmə yeni qəbul edilmiş Reqlament əsasında fəaliyyət göstərir.

11 saylı Protokol nəinki Məhkəmənin, hətta, Avropa Şurasının tarixində mühüm hadisə kimi dəyərləndirilir2. Həmin Protokola əsasən, Konvensiyanın mətni ciddi dəyişikliyə uğramış, orada Komissiyanın fəaliyyətini tənzimləyən üçüncü bölmə qüvvədən düşmüş, ikinci və dördüncü bölmələrə əhəmiyyətli dəyişikliklər edilmişdir. Potokolda  qəbul edilən əlavə ilə Konvensiyanın və ona əlavə edilən insan hüquqlarının dairəsinin genişləndirilməsilə əlaqədar olan 1, 4, 6 və 7 saylı Protokolların maddələrinin konkret adları formulə edilir.

Aparılan islahatlar nəticəsində Avropa İnsan Hüquqları Komissiyasının fəaliyyətinə xitam verilir və Məhkəmə vahid nəzarət mexanizminə çevrilir. İndiyə qədər Konvensiyanın nəzarət mexanizmində demək olar ki, Məhkəmə ilə bərabər funksiyalara malik olan Avropa Şurası Nazirlər  Komitəsinin bu istiqamətdə bütün səlahiyyətləri ləğv edilir. Nəticədə Məhkəmə daimi əsaslarla fəaliyyət göstərən bir orqana çevrilir.

Konvensiyanın müdafiə mexanizmində aparılan keyfiyyət dəyişikliyi ilə əlaqədar Məhkəmənin özünün strukturunda və prosedur qaydalarında da köklü dəyişikliklər baş verir.

Bu gün Məhkəmənin yurisdiksiyası Avropa Şurasının üzvü olan 43 dövlətə şamil edilir. Coğrafi baxımdan həmin ərazi tək Avropanı deyil, həm də Rusiya və Türkiyə dövlətlərinin hesabına Asiya qitəsinin də xeyli hissəsini əhatə edir. 800 milyonluq əhalinin yaşadığı bu məkanda hər bir kəsin Avropa Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ vardır. Məhkəmənin daimi artan nüfuzu, onun Avropa məkanında oynadığı rol və digər amillər bir daha təsdiq edir ki, 11 saylı Protokolla aparılan islahatlar belə mütləq deyildir və Konvensiyanın nəzarət mexanizminin dövrün tələbləri baxımından gələcəkdə təkmilləşməsi istisna olunmur.

 
3.2. Məhkəmənin tərkibi və quruluşu

Konvensiyanın hazırda qüvvədə olan redaksiyasının 19-cu maddəsində deyilir ki, "razılığa gələn Yüksək Tərəflər Konvensiya və onun Protokolları ilə öz üzərinə götürdükləri öhdəliklərə riayət etmək məqsədilə Avropa İnsan Hüquqları M?hk?m?sini... təsis edirlər. Məhkəmə daimi əsaslarla fəaliyyət göstərir". Tərkib etibarı ilə Məhkəmə hakimlərdən ibarətdir. Konvensiyanın 20-ci maddəsinə görə, hakimlərin sayı razılığa gələn Yüksək Tərəflərin sayına bərabərdir. Əgər nəzərə alsaq ki, Konvensiyaya qoşulmaq hazırda Avropa Şurasına üzv olmağın həlledici şərtlərindən biridir, onda deyə bilərik ki, hakimlərin sayı Avropa Şurasına üzv olan dövlətlərin sayına bərabərdir. Yeri gəlmişkən, Konvensiyanın 11 saylı Protokola qədərki redaksiyasında hakimlərin sayının Avropa Şurasına üzv olan dövlətlərin sayına bərabər olması birbaşa göstərilirdi (m. 39).

Məhkəmə dövlətüstü qurum kimi xarakterizə edilir3. Bununla əlaqədar olaraq Konvensiya Məhkəmədə hakimlik statusu ilə bağlı ciddi tələblər irəli sürür. Konvensiyanın 21-ci maddəsinin birinci hissəsində deyilir:
"Hakimlər yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik olmalı və yüksək məhkəmə vəzifələrinə təyin olunarkən qoyulan tələblərə cavab verməli və ya tanınmış nüfuzlu hüquqşünaslar olmalıdırlar".

Maddənin mətninin təhlili belə nəticə çıxarmağa əsas verir ki, keçmişdəki statusundan asılı olaraq Məhkəmədə hakimlik üçün hüquqşünasa iki tələb qoyulur. Birincisi, belə hüquqşünas hər bir halda yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik olmalıdır; ikinci tələb isə onun fəaliyyət göstərdiyi sfera ilə bağlıdır. Əgər o, milli məhkəmələrdə və ya digər hüquq-mühafizə orqanlarında çalışıbsa, yüksək məhkəmə vəzifələrinə təyin olunarkən qoyulan tələblərə cavab verməlidir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 126-cı maddəsinə əsasən belə tələblərə aşağıdakılar aid edilir: "Yaşı 30-dan aşağı olmayan, seçkilərdə iştirak etmək hüququna malik olan, ali hüquq təhsilli və hüquqşünas ixtisası üzrə 5 ildən artıq işləyən Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları hakim ola bilərlər".

Seçkilərdə iştirak etmək hüququ ilə bağlı da Konstitusiyanın   56-cı maddəsində xüsusi norma nəzərdə tutulub. Orada deyilir ki, "Məhkəmənin qərarı ilə fəaliyyət qabiliyyətsizliyi təsdiq olunmuş şəxslərin seçkil?rd?... iştirak etmək hüququ yoxdur". Bundan əlavə, "hərbi qulluqçuların, ...dövlət məmurlarının, din xadimlərinin, məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü ilə azadlıqdan məhrum edilmiş ş?xsl?rin... seçkilərdə iştirak etmək hüququ qanunla məhdudlaşdırıla bilər".

Konstitusiyanın 126-cı maddəsində nəzərdə tutulan digər tələblər isə (yaş, təhsil, ixtisası üzrə işləmək və s.) öz-özlüyündə aydın məsələlərdir.

Keçmiş fəaliyyəti pedaqoji və elmi işlə əlaqədar olan  hüquqşunaslara isə ikinci tələb kimi "tanınmış və nüfuzlu" olması göstərilir.