Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Azərbaycan. (I)
Müəllifi: Ataxan Abilov
"Cəmiyyət və Hüquq", İctimai Birliyi
Əlaqə: Telefon: (994-12) 97 13 78; 97 13 79;
E-maıl: ataxanabilov@mail.com
İçindəkilər:
Ön söz
I fəsil: Azərbaycan Respublikası Avropa Şurasının tam və bərabər- hüquqlu üzvüdür
II fəsil: İnsan hüquqları sahəsində Avropa standartları və Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi
2.1. İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında 1950-ci il Avropa Konvensiyasının Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sistemində yeri
2.2. Şəxsi hüquq və azadlıqlar
2.2.1. Yaşamaq hüququ.
2.2.2. Köləliyin və məcburi əməyin qadağan edilməsi .
2.2.3. Şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququ.
2.2.4. Nigaha daxil olmaq hüququ və tərəflərin hüquq bərabərliyi.
2.2.5. Fikir, vicdan və din azadlığı.
2.2.6. Təhsil hüququ.
2.2.7. Mülkiyyətin müdafiəsi.
2.2.8. Avropa Məhkəməsinə fərdi şikayətin verilməsinə mane olmanın qadağan edilməsi.
2.3. Vətəndaşlıq və siyasi hüquq və azadlıqlar
2.3.1. Söz azadlığı (ifadə etmək hüququ).
2.3.2. Dinc yığıncaqlar və nümayiş azadlığı.
2.3.3. Assosiasiyalar azadlığı və ya birləşmək hüququ.
2.3.4. Azad seçki hüququ.
2.3.5. Hərəkət azadlığı.
2.3.6. Xaricilərin hüquqları.
2.4. Ədalətli Məhkəmə təhqiqatı ilə bağlı hüquqlar
2.4.1. Azadlıq və toxunulmazlıq hüququ.
2.4.2. Ədalətli məhkəmə hüququ.
2.4.3. İşgəncələrin qadağan edilməsi.
III fəsil. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi İnsan Hüquqları haqqında Avropa Konvensiyasının müdafiə mexanizmidir
3.1. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi daim təkmilləşən mexanizmdir (tarixi aspektlər)
3.2. Məhkəmənin tərkibi və quruluşu
3.3. Məhkəmənin yirisdiksiyası
3.3.1. Məsləhətçi rəylər
3.3.2. Dövlətlərarası işlər
3.3.3. Fərdi şikayətlər
- İstifadə olunmuş ədəbiyyat
* * *
KİTABDA İŞLƏDİLƏN BİR SIRA SÖZ VƏ ŞƏRTİ İŞARƏLƏR ALTINDA AŞAĞIDAKILAR BAŞA DÜŞÜLMƏLİDİR;
Konvensiya - İnsan hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında 1950-ci il Avropa Konvensiyası.
Məhkəmə - Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi.
Komissiya - Avropa İnsan Hüquqları Komissiyası.
AŞ - Avropa Şurası.
Konstitusiya - Azərbaycan Respublikasının 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyası.
CM - Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi.
CPM - Azərbaycan Respublikasının Cinayət Prosessual Məcəlləsi.
MM - Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi
MPM - Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi.
CİM - Azərbaycan Respublikasının Cəzaların İcrası Məcəlləsi.
* * *
ÖN SÖZ
Azərbaycan Respublikası Avropa Şurasına üzv olmaqla onun bir sıra konvensiyalarına, o cümlədən İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında 1950-ci il Konvensiyasına qoşulmuşdur. Konvensiya Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Azərbaycan Avropa Şurasına üzv olma ərəfəsində - 25 yanvar 2001-ci ildə Strasburqda imzalanmış və 25 dekabr 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən ratifikasiya edilmişdir. Ratifikasiya haqqında Qanun dövlət başçısı tərəfindən imzalandıqdan sonra, 10 mart 2002-ci ildə Milli Məclisin rəsmi orqanı olan "Azərbaycan" qəzetində çap olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası tərəfindən İnsan Hüquqları haqqında Konvensiyanın ratifikasiya edilməsilə bağlı sənəd Avropa Şurasının Baş Katibinə təqdim edilmiş və 15 aprel 2002-ci ildə depozitə edilmişdir. Həmin tarixdən etibarən respublikamızın yurisdiksiyası altında olan hər bir şəxsin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə Konvensiya ilə müəyyən edilmiş şərtlər daxilində müraciət etmək hüququ yaranmışdır.
Bununla əlaqədar olaraq ölkə ictimaiyyətinin Strasburq məhkəməsinə marağı artmışdır. Lakin cəmiyyətimizdə İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi və ona müraciət etməklə bağlı hüquqi maarifləndirmə günün tələbləri səviyyəsindən geri qalır. Mövcud şəraitdə İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinə Müraciətetmə Mərkəzinin təşəbbüsü ilə hüquqşunas Ataxan Əbilov tərəfindən hazırlanan və oxucuların ixtiyarına verilən "Avropa Məhkəməsi və Azərbaycan" kitabı hüquqşunaslarla yanaşı, sıravi vətəndaşlarımıza da bu işdə yardımcı olacaqdır.
Ümid edirik ki, "Avropa Məhkəməsi və Azərbaycan" kitabı Avropa Məhkəməsi, onun fəaliyyət mexanizmi, Məhkəməyə müraciətetmə qaydaları haqqında, Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinin müvafiq Avropa standartları ilə müqayisəli analizi, Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına üzv olarkən öz üzərinə götürdüyü öhdəliklərini təhlili və s. bu kimi məsələlərlə ətraflı tanış olmaqda oxucuların köməyinə gələcək, bu istiqamətdə mövcud olan hüquqi informasiya boşluğunu az-çox aradan qaldıracaqdır.
Kitabda yuxarıda qeyd etdiyimiz məsələlərin hüquqi təhlili və təfsiri ilə yanaşı, bir sıra mühüm sənədlərlə, o cümlədən Avropa Şurasının Nizamnaməsilə (ixtisarla), İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında Konvensiya və ona əlavə edilən 1, 4, 6, 7 saylı Protokollarla, Avropa Məhkəməsinə müraciət etmək üçün ərizə blankı və onun doldurma qaydası haqqında Təlimatla, Konvensiyanın ratifikasiyası zamanı Azərbaycan Respublikasının etdiyi qeyd-şərt və verdiyi Bəyanatların mətnlərilə də tanış ola bilərsiniz.
İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinə Müraciətetmə Mərkəzi kitabın işıq üzü görməsinə görə maliyyə yardımı ayıran ABŞ-ın Avrasiya fonduna dərin minnətdarlığını bildirir. Bu təşkilat və Mərkəzimiz haqqında qısa məlumatla kitabın sonunda tanış ola bilərsiniz.
Natiq Abdullayev
I FƏSİL
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI AVROPA ŞURASININ TAM VƏ BƏRABƏRHÜQUQLU ÜZVÜDÜR
Avropa Şurası hökumətlərarası beynəlxalq təşkilatdır. Onun üzvləri suveren Avropa dövlətlərdir. İnsan hüquqlarını, parlament demokratiyasını və hüququn aliliyi prinsipini müdafiə etmək və möhkəmləndirmək, təşkilatın üzvü olan dövlətlərin sosial və hüquqi sahədəki uğurlarına əsaslanan ümumavropa razılaşmaları bağlamaq, ümumi ideya və prinsiplərin müdafiəsi və həyata keçirilməsi naminə Avropa dövlətlərinin böyük birliyinə nail olmaq, onların iqtisadi, sosial tərəqqisinə kömək göstərmək təşkilatın başlıca məqsədidir. Avropa Şurası hazırda qitədə 43 dövləti birləşdirən ən yaşlı siyasi təşkilat hesab edilir.
AŞ 05 may 1949-cü ildə 10 Avropa dövlətinin: Belçika, Böyük Britaniya, Danimarka, İrlandiya, İsveç, İtaliya, Lüksemburq, Hollandiya, Norveç və Fransanın imzaladıqları "Avropa Şurasının Nizamnaməsi"nə əsasən təsis edilib.
Avropa Şurası, milli müdafiə məsələləri istisna olmaqla, Avropa cəmiyyətinin bütün mühüm məsələlərini diqqətdə saxlayır. Onun iş proqramı aşagıdakı fəaliyyət sferaları əhatə edir: insan hüquqları, kütləvi informasiya vasitələri, hüquq sahəsində əməkdaşlıq, sosial və iqtisadi məsələlər, səhiyyə, təhsil, mədəniyyət, bəşəri irs, idman, gənclər, yerli demokratiya, sərhədyanı əməkdaşlıq, ətraf mühit, regional planlaşdırma və s.
1989-cu ildən etibarən Avropa Şurası özünün əsas fəaliyyətini post-kommunist Avropa dövlətlərində demokratiyanın müdafiəsi istiqamətində qurmuşdur. Bu məqsədlə Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinə orada iqtisadi yenidənqurmaya paralel olaraq - siyasi, qanunvericilik və konstitusion islahatların Avropa Şurasının standartlarına uyğun olaraq həyata keçirilməsinə yardım edilir.
Avropa Şurasını obrazlı olaraq "Avropa dövlətləri ailəsi" adlandırırlar. Azərbaycan Respublikasının 30 avqust 1991-ci il tarixli Dövlət Suverenliyinin Bərpası Haqqında Bəyannamə və Azərbaycan Respublikasının 18 oktyabr 1991-ci il tarixli Dövlət Müstəqilliyi Haqqında Konstitusiya Aktı kimi tarixi sənədlərlə müstəqilliyini elan etmiş suveren Azərbaycan Respublikasını Avropa dövlətləri ailəsində görmək respublikamızın hər bir sadə vətəndaşının arzusu olmuşdur.
Avropa Şurası kimi nüfuzlu beynəlxalq təşkilata üzv olmaq gənc Azərbaycan Respublikasının həyatında mühüm hadisədir1. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əldə edildikdən az sonra respublika rəhbərliyi Avropa Şurasına üzv olmaq təklifilə çıxış etmiş və bu barədə təşkilata məktubla müraciət etmişdir. Keçən müddət ərzində dövlətimiz qarşıya qoyulan məqsədə doğru addım-addım irəliləmişdir.
Əlbəttə, uzun müddət totalitar rejim şəraitində yaşayan cəmiyyətimizin Avropa Şurasına inteqrasiyası heç də rahat olmamış, ciddi hüquqi və siyasi islahatların həyata keçirilməsi və ya buna cəhd edilməsi nəticəsində baş vermişdir.
Hələ 1993-cü ildə Avropa Şurasına üzv dövlətlərin rəhbərlərinin və hökumət başçılarının Vyanada keçirilən yüksək səviyyədə görüşündə təşkilatın üzvlərinin genişləndirilməsi məsləhət görülmüşdür2. Bundan irəli gələrək Parlament Assambleyası 1994-cü ildə Avropa Şurasının genişləndirilməsi haqqında 1247 saylı tarixi tövsiyələrini qəbul etmişdir. Həmin sənəddə birbaşa göstərilir ki, Avropa ilə mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bu barədəki niyyəti aydın ifadə olunmaq şərtilə Azərbaycan Respublikası Avropa Şurasına üzv olmaq haqqında xahişlə müraciət edə bilər.
28 iyun 1996-cı il tarixdə Avropa Şurasının Parlament Assambleyası tərəfindən Azərbaycan Respublikasına "Xüsusi dəvət olunmuş qonaq" statusu verilir. Az sonra, 13 iyul 1996-cı ildə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi sədrinin Bakıya səfəri zamanı Azərbaycan təşkilata daxil olmaq xahişilə ona müraciət etmişdir. Prosedur qaydalarına müvafiq olaraq Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsi 11 sentyabr 1996-cı il tarixli qətnaməsilə təşkilatın Parlament Assambleyasını bu məsələyə münasibət bildirməyə çağırmışdır.
Avropa Şurasına üzv olmaq barədə vəsatət qaldırmış Azərbaycan Respublikasının bu təşkilatın standartlarına uyğunluğunu araşdırmaq məqsədilə AŞ Parlament Assambleyasının üç Komitəsi - Siyasi Məsələlər Komitəsi, Hüquqi məsələlər və İnsan Hüquqları Komitəsi və Üzv olmayan Avropa ölkələrilə Əlaqələr Komitəsi 1996-cı ilin payızında Azərbaycan üzrə məruzəçilər təyin etmişlər. Bundan başqa, Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının Bürosu məsələ ilə əlaqədar hüquqşünaslardan ibarət İnsan Hüquqları Komissiyasının nümayəndə qrupu təşkil etmişdir.
Bu müddət ərzində Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurası ilə əməkdaşlığı bir sıra məsələlər üzrə genişlənməyə başlamışdır3.
"Xüsusi dəvət olunmuş qonaq" statusunda Azərbaycanın nümayəndə heyəti Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının fəaliyyətinin müxtəlif sahələrində və hökumətlərarası əməkdaşlıq və kömək proqramı çərçivəsində ayrı-ayrı komitələrin işində iştirak etmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 iyul 1996-cı il tarixli Sərəncamı ilə Avropa Şurası və Azərbaycan Respublikası arasında əməkdaşlıq proqramını həyata keçirmək məqsədilə tədbirlər planı müəyyən edilmişdir. Azərbaycan Respublikası parlamentinin nümayəndə heyəti ilk dəfə olaraq Avropa Şurası Parlament Assambleyasının 1996-cı il payız sessiyasında iştirak etmişdir. Azərbaycan qısa müddət ərzində təşkilatın bir sıra konvensiyalarına, o cümlədən, Avropa Mədəniyyət Konvensiyasına, Arxeoloji İrsin Mühafizəsi Haqqında Avropa Konvensiyasına, Birgə Kino İstehsalı Haqqında Avropa Konvensiyasına, Avropanın Canlı Təbiətin və Təbii sərvətlərin Mühafizəsi haqqında Konvensiyaya və s. qoşulur. Bu dövrdə Azərbaycan parlamenti tərəfindən insan hüquqlarına və əhalinin geniş kütlələrinin mənafelərinə mühüm təsir göstərə biləcək bütün qanunvericilik aktlarının layihələri Avropa Şurasının hüquqi ekspertizasından keçirilmək üçün göndərilir və oradan alınan səmərəli təkliflər qanunların qəbulu zamanı istifadə edilməyə başlanılır. Məsələnin belə qoyuluşu Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinin Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması prosesini sürətləndirmişdir.
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinində qısa müddət ərzində "Polis haqqında", "Əməliyyat-axtarış fəaliyyəti haqqında", "Prokurorluq haqqında", "Notariat haqqında" və s. qanunların, habelə Cinayət, Cinayət-Prosessual, Mülki, Mülki-Prossessual Məcəllələrin layihələri Avropa Şurasının tövsiyələri əsasında hazırlanır və qəbul edilir.
Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının nümayəndə heyəti Azərbaycan Respublikasında 1995-ci ilin noyabrın 12-də keçirilən parlament seçkilərini, 1998-ci ilin oktyabrında keçirilən prezident seçkilərini, 2000-ci ilin noyabrında keçirilən parlament seçkilərini, Avropanın Yerli və Regional Hakimiyyətləri Konqresinin nümayəndə heyəti isə 1999-cu ilin dekabrında keçirilən ilk bələdiyyə seçkilərini müşahidə etmişdir.
Bundan əlavə, Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyası ilə əməkdaşlığı çərçivəsində Parlament Assambleyasının sədrləri Azərbaycana səfərlər etmiş və çoxsaylı görüşlər keçirmişlər.
Respublikanın Avropa Şurasına üzv olma prosesində daha çox 2000-ci il öz dramatikliyi ilə yadda qalacaqdır. İlin əvvəlində Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Siyasi Komitəsinin Azərbaycan üzrə məruzəçisi Jak Bomelin hazırladığı Azərbaycanın Avropa Şurasına üzv olmaqdan ötrü Tovsiyələr Paketi respublika içtimaiyyətinə təqdim edilir4.
Tövsiyələr Paketini, onu yerinə yetirmək şərtilə, dövlət başçısı, Baş Nazir, Milli Məclisin sədri, aparıcı müxalifət partiyalarının liderləri imzalayırlar. İlkin variantda on yeddi bənddən ibarət olan həmin sənəddə Azərbaycan Respublikasının yaxın gələcəkdə Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması məqsədilə yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulan tədbirlər, o cümlədən, Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı AŞ-ın mövqeyi açıqlanmışdır5.
Sənədin 13-cü bəndində deyilir ki, AŞPA Azərbaycan Respublikasından müəyyən öhdəliklərin qəbul olunmasını xahiş edir. Həmin öhdəliklər xarakter etibarı ilə beş qrupa bölünür. Öhdəliklərin birinci qrupunda yaxın vaxt ərzində Azərbaycanın qoşulmalı olduğu Avropa Konvensiyaları sadalanmış və qoşulma müddətləri göstərilmişdir. Söhbət aşağıdakı Konvensiyalardan gedir:
1) qəbul edilmə ərəfəsində 2 və 11 saylı Protokollarla əlavələr edilmiş İnsan Hüquqları üzrə Avropa Konvensiyasını, onun 1, 4, 6 və 7 saylı Protokollarını imzalamaq və bir il ərzində həmin sənədləri ratifikasiya etmək;
2) qəbul edildikdən sonra bir il ərzində İşgəncə və qeyri-insani, yaxud ləyaqəti alçaldan rəftar və cəza növlərinin qarşısının alınması haqqında Avropa Konvensiyasını və onun protokollarını imzalamaq və ratifikasiya etmək;
3) qəbul edildikdən sonra bir il ərzində Milli Azlıqların Müdafiəsi Haqqında Çərçivə Sazişini imzalamaq və ratifikasiya etmək;
4) qəbul edildikdən sonra bir il ərzində Regional və ya Milli Azlıqların Dilləri Üzrə Avropa Xartiyasını imzalamaq və ratifikasiya etmək;
5) qəbul edildikdən sonra iki il ərzində Sərhədyanı Əməkdaşlıq Haqqında Avropa Konvensiyasını və onunla bağlı Protokolları, habelə cinayət işləri üzrə qarşılıqlı yardım, "çirkli pulların" "yuyulmasını", cinayətkarlıqla əldə edilən gəlirlərin həbsi və müsadirəsı, məhkumların verilməsi haqqında Avropa Şurası Konvensiyalarını imzalamaq və ratifikasiya etmək, həmçinin, bu Konvensiyaların əsas prinsiplərinin tətbiqinə başlamaq;
6) qəbul edildikdən sonra iki il ərzində Avropa Sosial Xartiyasını imzalamaq, qəbul edildikdən sonra üç il ərzində onu ratifikasiya etmək və Xartiyanın prinsiplərinə uyğun siyasətin həyata keçirilməsi üçün dərhal səy göstərmək;
7) qəbul edildikdən sonra bir il ərzində Korrupsiya ilə mübarizə üzrə Cinayət Hüququ Konvensiyasını imzalamaq və ratifikasiya etmək;
8) qəbul edilmə ərəfəsində Avropa Şurasının imtiyaz və immunitetləri haqqında Baş Razılaşmanı və onun protokollarını imzalamaq və qəbul edildikdən sonra bir il ərzində ratifikasiya etmək.
Dağlıq Qarabağ konflikti ilə bağlı olan öhdəliklərin ikinci bölümündə konfliktin sülh yolu ilə həlli üçün səyləri davam etdirmək, beynəlxalq və daxili mübahisələri beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, o cümlədən, Avropa Şurasına üzv dövlətlərin üzərinə qoyulan öhdəliklərə uyğun olaraq aradan qaldırmaq, qonşuları hər hansı formada zor tətbiq etmək yolu ilə hədələməkdən birdəfəlik imtina etmək tövsiyə olunur.
Bununla əlaqədar olaraq bir sıra ziddiyyətli məqamlar ortaya çıxır.
Əvvəla, müasir beynəlxalq hüquqda zor tətbiq etməklə hədələmək aşağıdakı iki hal istisna olmaqla qadağan olunur: 1) qarşı tərəfin silahlı hücumu zamanı özünümüdafiə məqsədilə; 2) sülhə təhlükə olduqda və ya təcavüz aktı zamanı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə (BMT Nizamnaməsinin 39, 42, 51-ci maddələri). Birinci istisna hücuma məruz qalan tərəfin preroqativasına daxildir və hər bir halda onun bundan istifadə etməsi beynəlxalq hüquqa uyğundur. Fikrimizcə, AŞ tərəfindən təklif edilən öhdəliyin belə qeyd-şərtlə imzalanması daha məqsədə müvafiq olardı. İkinci istisnaya gəldikdə isə, qeyd etmək vacibdir ki, qonşu dövlət tərəfindən torpaq işğalı hər bir halda təcavüz aktıdır. Lakin indiyə kimi Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət idarəsinin passivliyi üzündən BMT Təhlükəsizlik Şurası bunu təcavüz aktı kimi tanımamışdır.
Digər ziddiyyətli məqam beynəlxalq hüququn prinsiplərilə bağlıdır. Dağlıq Qarabağ konflikti ilə bağlı erməni tərəfi millətlərin öz müqəddaratını təyin etmə prinsipinə, Azərbaycan tərəfi isə dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipinə istinad edir. Əvvəla, beynəlxalq münasibətlər tarixində bu iki prinsipin kolliziyası zamanı həmişə dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipinə üstünlük verilməsi ilə bağlı çoxsaylı presedentlər mövcuddur. Digər tərəfdən, müasir beynəlxalq hüquq özünün prinsiplərindən geri çəkilməyərək millətlərin öz müqəddəratının təyin etməsinin dövlətin ərazi bütövlüyünü qorumaq şərtilə və onun çərçivəsində realizasiyasının mümkünlüyü üzərində dayanır. ATƏT-in Lissabon sammitinin Dağlıq Qarabağ konflikti ilə bağlı qəbul etdiyi sənəddə də məsələnin məhz bu cür qoyuluşu öz əksini tapmışdır. Beləliklə, müasir beynəlxalq hüquq millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu inkar etmədən, onu dövlətlərin ərazi bütövlüyü və insanların əsas hüquq və azadlıqlarına hörmət prinsipləri ilə məhdudlaşdırır6.
Əlbəttə, Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət idarəsi öz üzərinə düşən funksiyaları layiqincə yerinə yetirəcəyi halda AŞ-ın Dağlıq Qarabağ konfliktinə bu mövqedən yanaşacağı şübhə doğurmur.
Üçüncü qrup öhdəliklər dövlətdaxili qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsilə bağlı olan məsələlələri əhatə edir. Orada göstərilir ki, seçkilər haqqında qanunvericilik, o cümlədən, "Mərkəzi Seçki Komissiyası Haqqında" və "Milli Məclisə Seçkilər Haqqında" Qanunlar, əvvəlki seçkilərdə iştirak edən beynəlxalq müşahidəçilərin tövsiyələri nəzərə alınmaqla, yenidən işlənilsin; növbəti bələdiyyə seçkilərinə qədər Avropanın Yerli və Regional Hakimiyyətləri Konqresinin tövsiyələrinə əsasən yerli özünüidarə orqanları haqqında qanunvericiliyə dəyişikliklər edilsin; qanunvericilik hakimiyyətinin icra hakimiyyətinə münasibətdə müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində islahatlar davam etdirilsin, parlamentə, hökumət üzvlərinə sorğu ilə müraciət etmək hüququndan istifadəyə şərait yaradılsın; qəbul edildikdən sonra altı ay ərzində Avropa Şurası ekspertlərinin rəyinə uyğun Cinayət Prosessual Məcəlləsi, bir il ərzində ombudsman haqqında, korrupsiya ilə mübarizə haqqında qanunlar, iki il ərzində isə korrupsiya ilə mübarizə üzrə dövlət proqramı qəbul edilsin.
Öhdəliklərin dördüncü blokunda insan hüquqları ilə bağlı aşağıdakı məsələlərin tezliklə həll edilməsi tələbi qoyulurdu;
1) hər hansı bir məhdudiyyət və şərt qoyulmadan Beynəlxalq Qırmızı Xaç və Qırmızı Aypara Komitəsilə məhkumların görüşməsinə təminat verən müqavilə imzalamaq;
2) hüquq müdafiə təşkilatları tərəfindən siyasi məhbus kimi tanınan məhkumların işinə baxılması və onların azad edilməsi məsələsinə baxmaq;
3) vəzifə borcunu yerinə yetirərkən insan hüquqlarını, o cümlədən, işgəncənin qadağan edilməsi ilə əlaqədar normaları pozan hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələrini məhkəmə məsuliyyətinə cəlb etmək;
4) söz azadlığına, kütləvi informasiya vasitələrinin və jurnalistlərin müstəqilliyinə təminat vermək, mətbuatın azadlığını məhdudlaşdıran inzibati tədbirlərdən istifadəni aradan qaldırmaq;
5) milli televiziya kanalını müstəqil İcraçı Şura tərəfindən idarə olunan ictimai kanala çevirmək;
6) üç il müddətində milli azlıqlar haqqında qanun qəbul etmək;
Ən nəhayət, Azərbaycan Respublikasının üzərinə Avropa Şurasının Monitorinq Komitəsilə geniş əməkdaşlıq etmək öhdəliyi qoyulur. Belə monitorinqlərin keçirilməsinin əsas məqsədi üzv dövlətlərin öz üzərinə götürdüyü öhdəlik və vəzifələrə riayət etmə vəziyyətini öyrənmək təşkil edir.
Bu arada AŞPA-nın Hüquqi Məsələlər və İnsan Hüquqları Komitəsinin Kiprdə keçirilən iclasında Azərbaycan Respublikasının bu nüfuzlu təşkilata üzv qəbul olunması məqsədə uyğun hesab edilmir7.
Vəziyyətlə bağlı 27 iyun 2000-ci il tarixdə həmin Komitə ilə Azərbaycan parlamentinin nümayəndə heyətinin üzvləri arasında keçirilən görüşdə daha iki təklif səslənir; a) respublikada parlament seçkilərini vicdanla keçirmək; b) üç məhkumun - İ.Həmidov, Ə.Hümbətov və R.Qazıyevin məhkum olunmalarına dair cinayət işlərinə yenidən baxılması və onların azad edilməsi məsələsinə baxmaq.
Nəhayət, respublikamızın AŞ-a üzvlüyü məsələsi 28 iyun 2000-ci il tarixdə keçirilən AŞPA-nın növbəti sessiyasında müzakirə edilir. Bu haqda çıxış edən deputatların əksəriyyəti "problemlər mövcuddur, lakin respublikada bu istiqamətdə xeyli iş görüldüyünə görə qəbul edilsin", səpkili fikirlərini bildiriblər. Deputatlardan Atkinson (Böyük Britaniya) ədalətli parlament seçkilərinin keçirilməsi tələbini, Yurgens (Niderland) həm ədalətli seçki, həm də yuxarıda adı çəkilən üç məhkumun buraxılması tələbini önə çəkir8.
Uzun müzakirələrdən sonra Parlament Assambleyası, sessiyada iştirak edən 126 deputatdan 120 lehinə, 5 bitərəf və 1 əleyhinə olmaqla, təşkilatın Nazirlər Komitəsinə Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına üzv qəbul edilməsini tövsiyə edir9.
AŞPA-nın sessiyası Avropa Şurasına üzv olmaq üçün Azərbaycanın öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər paketini cüzi əlavə və dəyişikliklə "222 saylı Tövsiyə" adı altında təsdiq edir.
Əlavə olaraq həmin sənəddə 1998-ci ildən Azərbaycan Respublikasında ölüm cəzasının ləğvi yüksək qiymətləndirilir, kütləvi informasiya vasitələri haqqında, "Konstitusiya Məhkəməsi haqqında" Qanunlara, habelə bir sıra digər qanunlara əlavələr edilməsi, hakimlərin təyini proseduru, onların vəzifələrində qalma müddətləri məsələsinə yenidən baxılması və s. məsələlər tövsiyə olunur.
09 noyabr 2000-ci il tarixdə keçirilən Nazirlər Komitəsinin 107-ci sessiyasında Azərbaycan Respublikasının üzvlüyü məsələsinə baxılır. Nazirlər Komitəsi də öz növbəsində Azərbaycan Respublikasına beş bənddən ibarət Tövsiyələr Paketi təqdim edir10.
Həmin sənəddə bölgənin demokratik inkişafı ilə bağlı mütəmadi olaraq monitorinqlərin keçirilməsi; Parlament seçkiləri zamanı beynəlxalq müşahidəçilərin müəyyən etdikləri pozuntularla bağlı, onların tənqidinə cavab verən hesabatın respublika hökuməti tərəfindən hazırlanması; bu məqsədlə monitorinq qrupunun yaradılması; AŞ-ın standartlarına müvafiq olaraq ölkə Konstitusiyasına bir sıra əlavə və dəyişikliklər edilməsi, "Seçkilər haqqında" və "KİV haqqında" Qanunların Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması məqsədilə Venetsiya Komissiyasının kömək etməyə dəvət edilməsi, Ermənistanla birgə Azərbaycan dövlətinin Qarabağ probleminin dinc yolla nizamlanmasının intensivləşdirilməsi nəzərdə tutulur.
Beləliklə, Nazirlər Komitəsi qəbul etdiyi qətnamə ilə Azərbaycan və Ermənistan respublikalarını eyni vaxtda təşkilata üzvlüyə dəvət edir. 41 ölkənin xarici işlər nazirlərinin iştirak etdiyi sessiyada bu məsələ ilə bağlı 30-a qədər nazir münasibət bildirir və onların hamısı məsələnin müsbət həllini dəstəkləyir.
Reqlamentə görə Azərbaycana AŞPA-da altı yer verilir.
Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına qəbul edilməsi istər cəmiyyətimizdə demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət quruculuğu, istərsə də Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin əbədi və dönməz olması, onun ümumavropa ailəsinə inteqrasiyası istiqamətində mühüm mərhələdir. Əlbəttə, respublikamızın bugünkü reallığı Avropa standartlarına tam cavab verməsə də, Azərbaycan hökumətinin buna cəhd göstərməsi və onun AŞ tərəfindən təklif edilən tövsiyələrin yerinə yetirilmə niyyətini aydın ifadə etməsi alqışlanmalıdır.
* * *
II FƏSİL
İNSAN HÜQUQLARI SAHƏSİNDƏ AVROPA STANDARTLARI VƏ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNVERİCİLİYİ
2.1. İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında 1950-ci il Avropa Konvensiyasının Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sistemində yeri
İnsan hüquqları sahəsində Avropa standartlarının əsas hissəsi İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında 1950-ci il Avropa Konvensiyasında (bundan sonra Konvensiya və ya İnsan Hüquqları haqqında Avropa Konvensiyası) və ona əlavə edilən 1, 4, 6 və 7 saylı Protokollarda ifadə olunmuşdur. Biz bu fəsildə məhz adı çəkilən sənədlərdə özünün normativ əksini tapan standartlarla Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyini, ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının 1995-ci ilin noyabrın 12-də qəbul edilmiş Konstitusiyasının II bölməsində sadalanan əsas insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqlarla bağlı normaları müqayisəli analiz etməyi, nəticədə onların müəyyən etdikləri prinsiplərin üst-üstə düşüb-düşmədiyini aydınlaşdırmağı və fərqli məqamları göstərməyi qarşıya məqsəd qoymuşuq.
İnsan hüquqları sahəsində Avropa standartları müasir beynəlxalq hüququn tərkib hissəsidir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində beynəlxalq hüquq normalarının yeri ilə bağlı məsələni araşdırmaq bu mənada əhəmiyyət kəsb edir. Beynəlxalq hüquqla dövlətdaxili (milli) hüququn qarşılıqlı əlaqəsi, onlar arasında (hüquqi qüvvəsi və tətbiqi ilə bağlı) münasibət məsələsi, bir qayda olaraq, hər bir dövlətin konstitusiyası ilə müəyyən edilir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da bu məsələ ilə bağlı bir necə müddəa vardır.
Əvvəla, Konstitusiyanın "Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə daxil olan aktlar" adlanan 148-ci maddəsinin II hissəsində göstərilir ki, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsidir.
İkincisi, beynəlxalq aktların hüquqi qüvvəsini təmzimləyən 151-ci maddədə qeyd edilir ki, Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə daxil olan normativ hüquqi aktlarla (Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və referendumla qəbul edilən aktlar istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqavilələr arasında ziddiyyət yaranarsa, həmin beynəlxalq müqavilələr tətbiq edilir.
Göstərilən norma ilə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrin respublikanın hüquq sisteminə daxil olan normativ aktların ierarxiyasında yeri müəyyən edilmişdir. Bu sistemdə beynəlxalq müqavilə hüquqi qüvvəsinə görə Konstitusiyadan və referendum yolu ilə qəbul edilmiş aktlardan sonra üçüncü yerdə durur. Konstitusiyanın qeyd edilən 148-ci və 151-ci maddələri Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sistemində beynəlxalq hüquq normalarının yeri haqqında kifayət qədər aydınlıq yaradır. Yeri gəlmişkən, məsələnin belə həlli müasir beynəlxalq hüququn tələblərinə tam şəkildə cavab vermir. Belə ki, istər müasir beynəlxalq hüquqda imperativ normalardan biri olan beynəlxalq öhdələkləri vicdanla yerinə yetirmə (pacta sunt servanda) prinsipi baxımından, istərsə də universal beynəlxalq saziş olan Beynəlxalq müqavilələr hüququ haqqında 1969-cu il Vyana Konvensiyasının 27-ci maddəsinə əsasən, habelə bir sıra digər beynəlxalq hüquq normalarının tələblərinə görə dövlətdaxili qanunvericilik tamamilə, yəni, ölkə Konstitusiyası da daxil olmaqla beynəlxalq hüquqa uyğun olmalıdır. Təqdirəlayiq haldır ki, ölkə Konstitusiyasında insan hüquqları üzrə beynəlxalq standartlara münasibətdə beynəlxalq hüquqla milli hüququn nisbəti məsələsi həmin tələblərə cavab verir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 12-ci maddəsinin ikinci hissəsində birbaşa göstərilir ki, Konstitusiyada sadalanan insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə uyğun tətbiq edilir. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, Konstitusiyada insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə nisbətdə fərqli qaydalar müəyyən edilibsə, beynəlxalq müqavilənin norması tətbiq edilməlidir.
İlk baxışdan Konstitusiyanın 12-ci maddəsinin ikinci hissəsi ilə 151-ci maddə arasında müəyyən ziddiyyətin olduğu görünə bilər. Elmi ədəbiyyatda haqlı olaraq qeyd edilir ki, hüquqi təfsirin məntiqinə görə Konstitusiyanın beynəlxalq hüquq üzərində üstünlüyünü nəzərdə tutan 151-ci maddə ümumi qaydanı ehtiva edir. 12-ci maddənin II hissəsi isə xüsusi hal üçün, ayrıca məsələ olmaqla yalnız insan hüquqları sahəsində mövcud olan Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr üçün nəzərdə tutulub1. Bu hal üçün hüquqi texnikanın prinsipi olan "lex specialis derogat legi generalis" (xüsusi qanun umumi qanunu dəyişdirir) qaydası tətbiq edilir. Təbiidir ki, hər hansı bir məsələyə münasibətdə onu tamamilə və aydın şəkildə həll edən xüsusi qayda mövcuddursa, belə hallarda ümumi qaydaya müraciət etməyə ehtiyac qalmır2 .
Əgər nəzərə alınsa ki, Konstitusiya ilə insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqların təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi müəyyən edilib, onda məsələnin belə qoyuluşu təəccüb doğurmamalıdır.
İnsan hüquqları sahəsində beynəlxalq standartların xüsusi statusa malik olması ölkə qanunvericiliyinin ona uyğunlaşdırılmasını zəruri edir. Digər tərəfdən, insan hüquqları sahəsində əsas Avropa standartlarını özündə ehtiva edən 1950-ci il İnsan Hüquqları haqqında Avropa Konvensiyası və ona əlavə edilən 1, 4, 6 və 7 saylı Protokolların müdafiə mexanizmi olan İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin (bundan sonra Məhkəmə) qərarları da üzv dövlətlər üçün məcburidir.
Konvensiyanın 46-cı maddəsində deyilir: "Razılığa gələn Yüksək Tərəflər məhkəmənin onların tərəf olduqları hər hansı bir iş üzrə çıxardığı son qərarı yerinə yetirməyi öz öhdələrinə götürürlər". Konvensiya ilə müdafiə olunan hər hansı bir hüququn pozulması ilə bağlı şikayəti öyrənərkən Məhkəmə həmin iş üzrə cavabdeh qismində çıxış edən dövlətin daxili hüququn müvafiq normasına və məhkəmə praktikasına diqqət edir və Məhkəmənin həmin şikayət üzrə çıxardığı qərar bir növ daxili hüququn müvafiq normasının qiymətləndirilməsi kimi qəbul edilir.
Beləliklə, Məhkəmə öz fəaliyyəti ilə də dövlətin daxili qanunvericiliyinin Konvensiyaya uyğunlaşdırılması istiqamətinə real təsirlər göstərir3. Əlbəttə, Məhkəmənin hər hansı dövlətdaxili hüquq normasını və ya qanunvericilik aktını ləğv etmək, onlara dəyişiklik etmək və ya digər hakimiyyət tədbirləri həyata keçirmək tələbi ilə çıxış etmək səlahiyyəti yoxdur. Lakin Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlər Məhkəmənin qərarlarına ciddi yanaşır və öz qanunvericiliklərini Konvensiyaya və Avropa Məhkəməsinin praktikasına uyğunlaşdırmaqda maraqlıdırlar.
İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi kimi müdafiə mexanizminin təsir dairəsinə düşən insan hüquqları və azadlıqları Konvensiyanın "Hüquqlar və azadlıqlar" adlanan birinci bölməsində və qeyd edilən Protokolların üst-üstə on dörd maddəsində öz əksini tapmışdır. Konvensiyanın birinci bölməsinin cəmi on yeddi maddədən ibarət olmasını nəzərə alsaq, onda Konvensiyanın müdafiə mexanizminə daxil olan hüquq və azadlıqlar kataloqunun cəmi otuz bir maddədə öz əksini tapması nəticəsinə gəlirik. Konvensiya və ona əlavə edilən Protokollarla tanış olmayanlara ilk baxışdan elə gələ bilər ki, burada yalnız otuz bir hüquqdan söhbət gedir və Avropa Məhkəməsinin predmet səlahiyyəti yalnız bu otuz bir hüquqla bitir. Belə ki, Avropa Məhkəməsi qeyd edilən sənədlərdə nəzərdə tutulmayan hüquqların müdafiəsilə bağlı müraciəti qəbul etmir. Yeri gəlmişkən, bu şərt Məhkəmə praktikasında "ratione materiae" adlanır.
Əlbəttə, qeyd edilən hüquq və azadlıqların kataloqu otuz bir maddədə təsbit edilsə də, əslində onların sayı bununla məhdudlaşmır, daha çoxdur. Belə ki, bir sıra maddələrdə bir neçə hüquq norması təsbit edilmişdir. Məsələn; Konvensiyanın "Şəxsi və ailə həyatına hörmət" adlanan 8-ci maddəsində həmin hüquqla yanaşı "yaşayış sahəsinin toxunulmazlığı", "yazışma sirrinə hörmət edilməsi" hüquqları da ifadə olunmuşdur. Yeri gəlmişkən, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da "yazışma sirrinə hörmət" hüququ "şəxsi və ailə həyatının sirrini saxlamaq" hüququ ilə "şəxsi toxunulmazlıq hüququ" adı altında bir maddədə (maddə 32), "mənzil toxunulmazlığı" hüququ isə ayrıca maddədə (maddə 33) verilmişdir.
Bəzi maddələr Məhkəmə təcrubəsində verilən təfsir nəticəsində konkretləşdirilmiş, bir-biri ilə əlaqəsi şübhə doğurmayan bir neçə konkret hüquqdan ibarət olması göstərilmişdir. Eyni zamanda, müəyyən edilmişdir ki, birbaşa Konvensiyada nəzərdə tutulmayan, lakin onun məqsəd və mahiyyətindən irəli gələn hüquqlar da mövcuddur. Məsələn, məhkəmənin əlçatan, hamı üçün mümkün olmasına hüquq ayrıca norma olmaq etibarılə birbaşa nəzərdə tutulmasa da, Konvensiyanın 6-cı maddəsinin ruhundan irəli gəlir.
Konvensiyanın müdafiə mexanizminin təsir dairəsinə düşən hüquq və azadlıqların həcmi haqqında tam təsəvvür yaratmaqdan ötrü onların təsnifatının aparılması zərurəti vardır. Konvensiyanın özündə belə təsnifat aparılmamışdır. Hüquq ədəbiyyatlarında isə müxtəlif təsnifatlara rast gəlinir. Biz təsbit edilən hüquqlara daha aydınlıq gətirmək, onlar haqqında konkret təsəvvür əldə etmək məqsədilə nisbətən sadə və asan qavranıla bilən və məzmun baxımından bir-birinə yaxın olan hüquqları vahid qrupda cəmləşdirməyə imkan yaradan təsnifata üstünlük verdik. Həm də nəticədə oxucuda hüquq və azadlıqların Avropa kataloqu haqqında tam təsəvvür yaranar. Buna əsasən, həmin hüquq və azadlıqları üç qrupa bölürlər;
1) şəxsi hüquqlar;
2) siyasi və vətəndaşlıq hüquqları ;
3) ədalətli məhkəmə təminatı ilə bağlı hüquqlar4 .
Şəxsi hüquqlara aşağıdakı hüquqlar aid edilir;
1) yaşamaq hüququ;
2) köləliyin və məcburi əməyin qadağan olunması;
3) şəxsi toxunulmazlıq hüququ;
4) yaşayış sahəsinin toxunulmazlığı hüququ;
5) yazışmanın toxunulmazlığı;
6) telefon danışıqlarına qeyri-qanuni qulaq asılmasının qadağan edilməsi;
7) öz razılığı olmadan kimsənin şəxsi həyatı haqqında məlumatın yayılmasının qadağan edilməsi;
8) Avropa Məhkəməsinə fərdi şikayətin verilməsinə maneçiliyin qadağan edilməsi;
9) nigah hüququ;
10) ailə həyatına hörmət hüququ;
11) ər-arvadın hüquq bərabərliyi;
12) nigahdan kənar doğulan uşaqların hüquqları;
13) fikir, vicdan və din azadlığı;
14) təhsil hüququ;
15) əmlakından maneəsiz istifadə hüququ;
16) mülkiyyətin qeyri-qanuni özgəninkiləşdirilməsinin qadağan olunması.
Konvensiya və ona əlavə edilən Protokollarda nəzərdə tutulan siyasi və vətəndaşlıq hüquqlarına aşağıdakı hüquqlar daxildir;
1) fikrini ifadə etmək hüququ (söz azadlığı);
2) məlumat almaq və yaymaq hüququ;
3) dinc yığıncaqlar və nümayiş hüququ;
4) sosial, irqi, milli, dini ədavətin təbliğinin qadağan olunması;
5) həmkarlar İttifaqları da daxil olmaqla assosiasiyaları azad yaratmaq hüququ;
6) dövri olaraq azad seçki hüququ;
7) sərbəst hərəkət etmək və yaşayış yeri seçmək hüququ;
8) dövlətə öz vətəndaşlarını sürgün etməyin qadağan edilməsi;
9) vətəndaşa öz dövlətinin ərazisinə gəlməyə qadağanın yolverilməzliyi;
10) xaricilərin kollektiv şəkildə köçürülməsinin qadağan edilməsi;
11) xaricinin köçürülməsi zamanı prosessual təminatlar;
12) ekstradasiya hallarında təminatlar;
Üçüncü qrupa-ədalətli məhkəmə təminatı ilə bağlı hüquqlara aşağıdakılar aiddir:
1) şəxsin həbs və ya tutulma zamanı dərhal həbsin və ya tutulmanın qanuniliyi haqqında məsələyə baxmaq üçün hakim qarşısında dayanmaq hüququ;
2) şəxsin qeyri-qanuni həbs və ya tutulma zamanı kompensasiya hüququ;
3) ibtidai istintaq dövründə kifayət qədər əsaslar olmadan şəxsin həbsdə saxlanmasının qadağan edilməsi;
4) həbsdə olan şəxslə qeyri-insani və yaxud insan ləyaqətini alçaldan rəftarın qadağan edilməsi;
5) müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirməməyə görə azadlıqdan məhrum etmənin qadağan edilməsi;
6) maneəsiz olaraq məhkəməyə müraciət etmək hüququ;
7) müstəqil və təmənnasız məhkəmə hüququ;
8) məhkəmə prosesində tərəflərin bərabərliyinə və çəkişmə prinsipinə təminat hüququ;
9) məhkəmə prosesinin açıq olmasına hüquq;
10) ağlasığan müddətdə məhkəmə təhqiqatına hüquq;
11) təqsirləndirilən şəxsin müdafiə hüququ, o cümlədən, maddi vəsaiti imkan verməyəndə belə, müdafiənin təyin edilməsinə hüquq;
12) prosesin aparıldığı dili bilmədikdə haqqı ödənilməyən tərcüməçi xidmətindən istifadə hüququ;
13) təqsirsizlik prezumpsiyası;
14) dinc dövrdə ölüm cəzasının qadağan edilməsi;
15) eyni cinayətə görə təkrar məhkum olunmanın qadağan edilməsi;
16) yeni cinayət qanununun və ya cəzanı ağırlaşdıran qanunun geriyə şamil edilməsinin qadağan olunması;
17) hökmün və ya cəza tədbirinin yuxarı məhkəmə instansiyasında yenidən baxılmasına hüquq;
18) məhkəmə səhvləri zamanı kompensasiyaya hüquq;
Beləliklə, sadalanan hüquqlar Konvensiyanın hüquq və azadlıqlar kataloqunu təşkil edir. İndi isə bunların bir qisminin məzmunu ilə tanış olub, onları Azərbaycan qanunvericiliyinin müvafiq normaları ilə müqayisə edək.
2.2. Şəxsi hüquq və azadlıqlar
2.2.1. Yaşamaq hüququ
Konvensiyanın hüquq və azadlıqlar kataloqu bu hüquqla başlayır (2-ci maddə). Orada deyilir:
1. Hər kəsin yaşamaq hüququ qanunla qorunur. Cəzalandırılması qanunla nəzərdə tutulmuş cinayətin törədilməsinə görə məhkəmə tərəfindən çıxarılan ölüm hökmünün icrasından başqa, heç kəs həyatdan məhrum edilə bilməz.
2. Mütləq zəruri olan, aşağıdakı məqsədlərlə güc tətbiqi nəticəsində həyatdan məhrumetmə bu maddənin pozulması kimi qiymətləndirilmir;
a) hər hansı bir şəxsin qanunsuz zorakılıqdan müdafiəsi üçün;
b) qanuni həbsin həyata keçirilməsi və ya qanuni əsaslarla tutulmuş şəxsin qaçıb getməsinin qarşısının alınması üçün;
c) iğtişaşın və ya qiyamın yatırılması məqsədi ilə qanuna müvafiq görülən tədbirlər zamanı.
Yaşamaq hüququndan kənar digər hüquqlar təsəvvür edilməzdir. Həmin hüququn təsbit olunduğu Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 27-ci maddəsi dörd hissədən ibarətdir. Birinci hissədə yaşamaq hüququ təsbit olunub. İkinci hissədə yaşamaq hüququnun toxunulmazlığı ilə bağlı istisnalar göstərilib. Bura dövlətə silahlı basqın zamanı düşmən əsgərinin öldürülməsi, məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmünə əsasən ölüm cəzasının icrası və qanunla nəzərdə tutulmuş digər hallar aid edilir. Üçüncü və dördüncü hissələrdə isə bu istisna hallarının interpretasiyası verilmişdir. Dördüncü hissənin mətnindən çıxış etsək, belə nəticəyə gələ bilərik ki, qanunvericilik "qanunla nəzərdə tutulmuş digər hallara" aşağıdakıları aid edir:
1) zəruri müdafiə;
2) son zərurət;
3) cinayətkarın yaxalanması və tutulması;
4) həbsdə olanın həbs yerindən qaçmasının qarşısının alınması;
5) dövlətə qarşı qiyamın yatırılması və ya dövlət çevrilişinin qarşısının alınması;
6) fövqəladə və hərbi vəziyyət zamanı səlahiyyətli şəxsin verdiyi əmrin yerinə yetirilməsi;
7) ölkəyə silahlı basqın edilməsi.
İstər Konvensiyanın, istərsə də Konstitusiyanın müvafiq maddələrində ölüm hökmü ilə bağlı nəzərdə tutulan müddəalar sonradan həmin sənədlərə edilən əlavələrlə bağlı öz qüvvəsini dayandırmışdır. Bildiyimiz kimi, 28 aprel 1983-cü il tarixdə qəbul edilən Ölüm cəzasının ləğv edilməsinə aid olan 6 saylı Protokolun 1-ci maddəsinə əsasən ölum cəzası ləğv edilir və heç kəs ölüm cəzasına və ölümə məhkum edilə bilməz. Demokratik yolu seçmiş Azərbaycan Respublikasında da ölüm cəzası hələ Azərbaycan Respublikası Avropa Şurasına üzv olana qədər ləğv edilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq 10 fevral 1998-ci il tarixdə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müvafiq qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edilmişdir.
Konstitusiyada nəzərdə tutulan digər istisnalara gəldikdə isə, Konvensiya ilə müqayisədə onlardan yalnız biri - fövqəladə və hərbi vəziyyət zamanı səlahiyyətli şəxsin verdiyi əmrin yerinə yetirilməsi müvafiq standarta uyğun gəlmir və həmin çərçivədən kənara çıxır. Düzdür, Konstitusiyada bu, insana qarşı silah işlədilməsində icazə kimi təqdim edilir. Əslində bunun nəticəsində insanın həyatdan məhrum edilməsi labüddür.
Yerdə qalan istisnalar isə, fikrimizcə, Konvensiyada təsbit edilən müvafiq normaya uyğundur. Belə ki, "zəruri müdafiə", "son zərurət" və "ölkəyə silahlı basqın edilməsi" halları Konvensiyanın 2-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin "a" bəndində nəzərdə tutulan "qanunsuz zorakılıqdan müdafiə" halı kimi; "cinayətkarın yaxalanması və tutulması" və "həbsdə olanın həbs yerindən qaçmasının qarşısının alınması" halları müvafiq normanın "b" bəndində əksini tapan "qanuni həbsin həyata keçirilməsi və ya qanuni əsaslarla tutulmuş şəxsin qaçıb getməsinin qarşısının alınması" kimi; "dövlətə qarşı qiyamın yatırılması və ya dövlət çevrilişinin qarşısının alınması" halı isə müvafiq normanın "c" bəndində göstərilən "iğtişaşın və ya qiyamın yatırılması məqsədi ilə qanuna müvafiq görülən tədbirlər" kimi tövsif edilməlidir.
2.2.2. Köləliyin və məcburi əməyin qadağan edilməsi
Bu məsələ Konvensiyanın 4-cü maddəsilə tənzimlənir. Orada köləlik və məcburi əmək qadağan edilməklə yanaşı, "məcburi əmək" anlayışı ilə əhatə olunmayan hərəkətlər də sadalanmışdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 35-ci maddəsində də məcburi əməyin qadagan edilməsi ilə bağlı norma mövcuddur. Həmin maddənin III və IV hissələrində deyilir ki, heç kəs zorla işlədilə bilməz, əmək müqavilələri sərbəst bağlanmalıdır, heç kəs əmək müqaviləsi bağlamağa məcbur edilə bilməz. Düzdür, Konstitusiyada "köləlik" anlayışına rast gəlinmir. Lakin, köləliyin qadağan olunması birbaşa bu sənədin ruhundan irəli gəlir. Təqdirəlayiq haldır ki, Konstitusiya, hətta, Konvensiyadan irəli gedərək "məcburi əmək" anlayışı ilə əhatə olunmayan, lakin ona oxşar olan hərəkətlərin məhdud dairəsini müəyyən etmişdir. Belə ki, Konvensiyada belə hal kimi göstərilən (4-cü maddənin 3-cü hissəsinin "d" bəndi) "adi vətəndaşlıq vəzifələrinə daxil olan hər hansı bir iş və ya xidmət" Konstitusiyanın 35-ci maddəsinin V bəndində sadalanan bu növ hərəkətlərin siyahısında yoxdur.
2.2.3. Şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququ
Bu hüquq Konvensiyanın 8-ci maddəsilə tənzimlənir. Yuxarıda qeyd edilən hüquq və azadlıqların kataloqunda sadalanan aşağıdakı hüquqların pozulması zamanı məhz bu maddəyə istinad etmək lazımdır: şəxsi həyata hörmət hüququ; ailə həyatına hörmət hüququ; yaşayış sahəsinin toxunulmazlığı hüququ; yazışma sirrinə hörmət hüququ; telefon danışıqlarına qeyri-qanuni qulaq asmanın qadağan edilməsi; öz razılığı olmadan kimsənin şəxsi həyatı haqqında məlumatların yayılmasının qadağan edilməsi.
Bəzi ədəbiyyatda qeyd edilən hüquqları "hörmət hüququ" ifadəsi altında birləşdirirlər5. Konvensiyanın müdafiə mexanizmləri olan İnsan Hüquqları üzrə Avropa Komissiyası (Komissiyanın fəaliyyətinə 01 noyabr 1999-cu ildən etibarən xitam verilmişdir) və İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin təcrübələrində bu hüquq Konvensiyanın 8-ci maddəsinin ikinci bəndi nəzərə alınmaqla təfsir edilir. Orada göstərilir ki, dövlət orqanları müəyyən əsaslar istisna olmaqla, bu hüququn həyata keçirilməsinə qarışa bilməz. İlk baxışdan bu norma dövlət üzərinə bu hüququn həyata keçirilməsi ilə bağlı müəyyən hərəkətlərdən çəkinmək vəzifəsinin (hərəkətsizlik) qoyulması kimi başa düşülə bilər. Lakin Komissiya və Məhkəmə öz təcrübəsində dövlətin qarşısında duran vəzifələrdən çıxış edərək bu hüququn həyata keçirilməsini təmin etmək üçün dövlətdən müəyyən fəal hərəkətləri görməyi də zəruri hesab etmişlər.
Məsələn, Markis Belçikaya qarşı işdə (1979) Konvensiyanın 8-ci maddəsində nəzərdə tutulan ailə həyatına hörmət hüququnun pozulması ilə bağlı Məhkəmə aşağıdakı rəyə gəlmişdir: "Dövlət özünün hüquq sistemində mövcud ailə əlaqələrinə tətbiq edilən qaydalar müəyyən edən zaman elə hərəkət etməlidir ki, maraqlı şəxslərə normal ailə həyatı yaşaması üçün imkan yaransın". Eyri İrlandiyaya qarşı işə (1979 ) baxarkən də Məhkəmə belə qərara gəlmişdir ki, Konvensiyanın 8-ci maddəsinin ikinci hissəsində şəxslərin şəxsi və ailə həyatının dövlət orqanlarının özbaşına hərəkətlərindən qorunmasından söhbət getsə də, bu norma nəinki belə hərəkətlərdən çəkinməyi tələb edir (neqativ öhdəlik), həm də dövlətin üzərinə şəxsi və ailə həyatına həqiqi hörmət etmək üçün pozitiv öhdəliklər qoyur.
Beləliklə, bu normanın təfsiri zamanı dövlət orqanlarının qeyd edilən hüquqa müdaxilə etməsinə qoyulan qadağa ilə yanaşı dövlətin pozitiv öhdəliklər daşıması da əsas götürülür.
Komissiya və Məhkəmə təcrübəsində Konvensiyanın 8-ci maddəsində nəzərdə tutulan bir sıra terminlərə də aydınlıq gətirilmişdir. Məsələn: Komissiyanın Osterveyk Belçikaya qarşı işi ilə bağlı hazırladığı hesabatda "şəxsi həyata hörmət hüququna" aşağıdakı şəkildə anlayış verilmişdir: "Şəxsi həyata hörmət hüququ şəxsi həyata hüquqdur, öz arzularına müvafiq olaraq yaşamaq hüququdur, belə həyatın aşkarlanmasından müdafiə hüququdur...Bura, həmçinin, şəxsiyyət kimi özünü inkişaf və realizə etmək üçün digər şəxslərlə, xüsusən, emosional həyat sferasında münasibətlər qurmaq və saxlamaq hüququ da daxildir. Komissiya, eyni zamanda, şəxsi hüququn həyata keçirilməsinin hədlərilə bağlı parametrləri də müəyyən etmişdir. Bryuqellon və Şeyten AFR-ə qarşı işdə (1977-ci il) göstərilir ki, şəxsi həyata hörmət tələbi ayrı-ayrı şəxslərin öz şəxsi həyatını içtimai həyatla qarşılıqlı əlaqədən və ya digər qorunan maraqlarla sıx əlaqədən üstün tutma həddində avtomatik məhdudlaşır.
Qeyd edilməlidir ki, Konvensiyanın 8-ci maddəsinin təsir dairəsinə düşən telefon danışıqlarına qeyri-qanuni qulaq asmanın və öz razılıgı olmadan kimsənin şəxsi həyatı haqqında məlumatın yayılmasının qadağan edilməsilə bağlı məsələlər bilavasitə həmin maddənin mətnində nəzərdə tutulmamışdır. Komissiya və Məhkəmə tərəfindən verilən təfsir nəticəsində belə hallar 8-ci maddədə nəzərdə tutulan hüquqların pozulması kimi qiymətləndirilmişdir. Klass və digərləri AFR-ə qarşı (1978-ci il) və Meloun Böyük Britaniyaya qarşı (1984-cü il) işlərdə ərizəçilər onlar barəsində qaldırılan cinayət işinin istintaqı zamanı üzərilərində qoyulan gizli müşahidələr, o cümlədən telefon danışıqlarına qulaq asılması, şəxsi həyatları ilə bağlı məlumatların toplanılması haqqında şikayət etmiş və bununla da 8-ci maddədə nəzərdə tutulan hüquqların pozulmasını iddia etmişlər.
Komissiya və Məhkəmə belə halları Konvensiyanın 8-ci maddəsinin pozulması kimi qiymətləndirməklə yanaşı, həm də 8-ci maddənin ikinci hissəsinə əsasən belə hüquqların həyata keçirilməsinə qanuna uyğun müdaxilənin bir forması kimi göstərilən "qanunla nəzərdə tutulma" vəziyyətinə aydınlıq gətirmişdir. Belə ki, yuxarıda adı çəkilən işlər üzrə cavabdeh dövlətlər şikayətçilər üzərinə qoyulan gizli müşahidələri, o cümlədən, telefon danışıqlarına qulaq asılmasının və şəxsi həyatlarıyla bağlı məlumatların toplanmasının dövlətdaxili qanunlar çərçivəsində həyata keçirildiyinə istinad etmişlər. Məhkəmə istinad edilən dövlətdaxili normaların ciddi şəkildə qeyri-müəyyən xarakter daşıdığını göstərmiş və aşağıdakıları qeyd etmişdir: "İcra hakimiyyəti üçün qeyri-məhdud səlahiyyət sferası müəyyən edən normalar hüququn aliliyi prinsipinə ziddir. Bundan irəli gələrək aparılan tədbirlərin hüquqa uyğunluğu baxımından qanunda hakimiyyət orqanlarına verilən belə səlahiyyətlərin həcmi və onun həyata keçirilmə qaydaları aydın müəyyən edilməlidir. Nəticədə ayrı-ayrı şəxslərə münasibətdə özbaşınalıqlardan adekvat müdafiə təmin olunacaqdır".
Məhkəmə Xuviq Fransaya qarşı (1990-cı il) və Kruslin Fransaya qarşı (1990-cı il) işlərdə də Fransa qanunvericiliyini eyni baxış-bucaq altında təhlil edərək analoji qərar qəbul etmiş, dövlətdaxili qanunvericiliyin Konvensiyanın 8-ci maddəsində nəzərdə tutulan qanunçuluq haqqında tələbə cavab vermədiyini göstərmişdir.
Konvensiyanın 8-ci maddəsinin müdafiəsi altına düşən göstərilən hüquqlar Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 31, 32, və 33-cü maddələrində təsbit edilmişdir.
Konstitusiyanın bir neçə maddəsində bu hüquqların nəzərdə tutulması təsadüfi deyildir. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Konvensiyadan çox-çox sonra - 1995-ci ildə qəbul edilmiş, keçən müddət ərzində hüquq və azadlıqların beynəlxalq kataloqu genişlənmiş və orada öz yerini tapan, təkmilləşən bütün hüquqlar demək olar ki, müəyyən çatışmazlıqlarla Konstitusiyada öz əksini tapmışdır. Şəxsin həyatına, fiziki və mənəvi sağlamlığına, mülkiyyətinə, mənzilinə qəsd etməyi, ona qarşı zor işlətməni qadağan edən 31-ci maddə "təhlükəsiz yaşamaq hüququ" adı altında formula edilmişdir. Mütəxəssislərin fikrinə görə, Azərbaycan qanunvericiliyi, hətta, insan hüquqlarının beynəlxalq kataloqundan da irəli getmiş və orada birbaşa öz ekvivalentini tapmayan "təhlükəsiz yaşamaq hüququnu" müəyyən etmişdir6. Düzdür, "təhlükəsiz yaşamaq hüququ" formuluna beynəlxalq hüquqi sənədlərdə rast gəlinməsə də, maddənin mətnində öz ifadəsini tapan məsələlər əslində Konvensiyanın 8-ci maddəsində nəzərdə tutulan hüquqların hüquqi texnika baxımından neqativ formada təqdimatıdır. Bununla kifayətlənməyən Azərbaycan qanunvericisi Konstitusiyanın sonrakı 32 və 33-cü maddələrində həmin hüquqların daha geniş şəkildə pozitiv tərtibatda verilməsinə də ehtiyac duymuşdur.
Konvensiya ilə Konstitusiyanın müvafiq normalarının müqayisəli təhlilinin nəticəsi kimi aşağıdakıları göstərmək olar;
Birincisi, Konstitusiyada bu hüquqlar daha konkret göstərilmiş və tam şəkildə verilmişdir;
İkincisi, Konvensiyadan fərqli olaraq Konstitusiyada "yaşayış sahəsi" anlayışı deyil, "mənzil" anlayışından istifadə edilsə də, əslində bu anlayışlar təcrübədə eyni cür təfsir edilməlidir;
Üçüncüsü, Konstitusiya Konvensiyadan irəli gedərək göstərilən hüquqların həyata keçirilməsinə qanuna uyğun müdaxilənin daha məhdud dairəsini müəyyən etmişdir.
Fikrimizcə, belə müdaxilənin forması kimi Konstitusiyada nəzərdə tutulan "qanunla nəzərdə tutulan hallar" məsələsinə aydınlıq gətirilən zaman Məhkəmənin yuxarıda qeyd edilən mövqeyi baxımından çıxış etmək lazımdır.